تبلیغات اینترنتیclose
حکیم هیده‌جی و آذربایجان فیلسوفلاری - 2 (دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون)
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

7-  حكیم هیده‌جی و ملارجبعلی تبریزی

ملارجبعلی تبریزی، صفوی شاهی ایكینجی شاه عباس زامانیندا یاشاییردی.

اونون فلسفی دوشونجه‌سی، اشراقی فلسفی دوشونجه‌نین تام قارشیسیندا دوروردو. گرچه اونو تام مشایی فیلسوف آدلاندیرماق‌دا سهودیر، ولاكین دئمك لازمدیر كی او، واجب وارلیغی(= واجب الوجود)، اولاسی وارلیقدان(= ممکن الوجود) تام قیراقدا حساب ائدیردی. اؤزونون مهم اثری اثبات وجود كیتابیندا، وارلیغین اؤزه‌‌گه‌یه باغلیلیغیندا، آنلام و معنوی اورتاقلیغی نفی ائدیر و یارادان ایله یارانانین وارلیغی حاققیندا بنزه‌رلیك گؤرمور، و یالنیز بورادا لفظی اورتاقلیغا قائل اولدوغونو بیلدیریر و مطلق وارلیغی خیال موضوعو حساب ائتمیر و اوندان سونراكی بوتون وارلیق و كائناتی اولاسی(= ممکن) ساییر.6

هیده‌جی ایسه، ملارجبعلی تبریزی‌یه جواب اولاراق «وارلیق گئرچگی مرتبه‌لری»(= مراتب حقیقت وجود) عنوانی ایله یازدیغی بیر شعرده، دئییر كی بوتون وارلیق و كائنات، اصلینده مطلق وارلیغین جیلوه‌سی كیمی دیر، سانكی او، اؤز زولفونه شانه چكیب چوغونلوق (=كثرات) وارلیغینی ایجاد ائتمیشدیر. پرده‌دن چیخیب ظهور ائدیب، دونیالاری یارادان مطلق وارلیق بیرداها پرده دالینا گئدرسه، هرنه‌یی اؤزونده یوخ (= فانی) ائده‌جكدیر:

ائتمه‌میش اول شاهد رعنا بزك،

پرده‌نی سالمیشدی، اوتورموشدو تك.

 

مطلعی مثنویده هیده‌جی، ملارجبعلی تبریزی‌نین اؤز جمله‌لریندن استفاده ائدیب، فلسفه‌نین ایكی سول و ساغ قانادلارینی بیری- بیرینه یاخینلاشدیرماغادا چالیشیر:

جمله اودور، غیر قیوداتدیر،

وحدتی، اسقاط اضافاتدیر.

صِرف حقیقت كی اولور آشكار،

گؤزدن ایتر نام و نشان هر نه وار.

نه گون و نه آی و نه اولدوز قالار،

پرده‌نی سالسا، یئنه یالقوز قالار...

 

ملارجبعلی تبریزی، فلسفه‌نین سول قانادی‌‌نین شدّتلی مخالیفی ایدی. او، اصول الاصیفه آدلی اثرینی، الواحد لایصدر من الواحد اصلی اساسیندا یازمیشدیر و جوهری حركت نظریه‌سینی ردّ ائتمیش و «ذهنی وارلیق» دئیه بیر شئیه اینانماسینا تأكید ائتمیشدیر. حكیم هیده‌جی، اونا چوخ لطافت ایله بئله جواب وئریر:

واحید اگر اولمییا، اولماز عدد،

ائیلمه‌ییب بو سؤزو بیر كیمسه رد.

هر عدده باخدی، باخیب واحیده،

بو سؤزو اولماز دئیه‌سن زاهیده.

لیك عجبدیر كی عدددن حساب،

ائتمز اونو! إنَّهُ شَیْءٌ عِجَابٌ!

(2.4/4-8)

 

ملا رجبعلی تبریزی‌نین غضب و شدت ایله اشراقیه  فیلسوفلاری‌نین ادعالارینی باطل سایماسی قارشیسیندا، کلمه‌لرین آنلاملاری اولماسا اعتبار‌سیز اولدوقلارینا تأکید ائدیر و اؤز سؤزونه حق باطل آدی قویماغی اهمیت‌سیز ساییب، سؤزونون آنلامینا جومماغا توجّه ائتمگی طلب ائدیر:

بو سؤز اگر باطل، اگر حق دیر،

بوردا مثل: «مصدر و مشتق» دیر.

بیل حقی مصدر کیمی اصل کلام،

عالمی حقّین کلماتی تمام.

مصدر و مشتق‌ده یوخ فرق چوخ،

مصدر اگر اولمایا، مشتق یوخ!

اول کی توتار مطلقی، قیدی آتار،

مصدره مشتقی گورنده باتار.

من باخارام هر کیمه، گؤرره‌م اونو،

بیرکسه بنزر اولا دوققوز دونو.

 

بئله‌لیکله هیده‌جی بوتون وارلیغی، تانری‌نین گؤرونوشو حساب ائدیر، تانرینی اؤزوللو وارلیق ساییر و ایچه‌ریک­‌لیگی اونا منسوب ائده‌رک، اؤزه‌ک‌لیگی‌ده اولاسی وارلیغین گرک‌لیگی بیلیر و وارلیقدا اولوشا(= حدوث) اینانیر. او اولوشدان ایسه اؤزلک‌لیک گؤرونمه‌نی اؤنه سورور.

ملارجبعلی تبریزی 1080ق. ایلینده وفات ائتنیشدیر. او عصری‌نین ان تانینمیش ساغ قاناد فیلسوفی ایدی. اونون فلسفی استدلاللاری قارشیسیندا کیمسه دوام گتیره بیلمزمیش و شیعه علمیه حوزه‌لری ساغ ‌قاناد متشرّع روحانیلری‌نین یاخین دؤرد یوز ایلده ان بؤیوک و بارز ایلهام وئریجی رهبری ساییلیر و اؤز عصرینده چوخ حؤرمتلی یاشامیشدیر. حکیم هیده‌جی، اونا یازدیغی جوابلارین هامیسینی شعر دیلی ایله و چوخ لطیف قلمه گتیریر. بیر یئرده، ملا رجبعلی‌نین مطلق وارلیغینی اولاسی وارلیقدان تام آیری اولما ادّعاسینا بئله جواب وئریر:

اولوبدور ترک قیلا یار، بی‌جهت یاری؟

 

ملارجبعلی‌دن الیمیزه اوچ اثر یئتیشمیشدیر: 1ـ اثبات وجود. 2ـ رسالة الاصول الاصفیه. 3ـ معارف الهیه.اونون فارس دیلینده یازدیغی شعرلردن ده الیمیزده نمونه‌‌لر واردیر. شعرده «واحد» تخلّص ائده‌رمیش:

واحد که به کوی دوست منزل دارد،

غم نیست اگر غم تو در دل دارد.

پیوسته به تعمیر بدن مشغول است،

بیچاره همیشه دست در گل دارد.

 

8-  حکیم هیده‌جی و ملاعبدالله زنوزی

حکیم ملاعبدالله زنوزی (1270 – 1357 ﻫ. ق.) آذربایجان فلسفه تاریخی‌نین ان آدلیم فیلسوفودور. او شیخ مرتضی انصاری و اؤز اوغلو آقا علی موسس کیمی ده‌گرلی طلبه‌لر تربیه ائتمیشدیر.

ملاعبدالله زنوزینی یالنیز و ساده‌جه مشائیه و یا اشراقیه کیمی ایصطیلاحلار آلتینا سیغیشدیرماق اولماز. اونون فلسفی استقامتی، اؤزونه مخصوص بیر استقامتدیر. اودور کی‌ بیز اونو فلسفه‌ده «مکتب» و «یول» صاحیبی حساب ائدیریک و «زنوزیه یولو» و یا «زنوزیه مکتبی» (School of Zonouziye) آدلی بیر طریقت یاراتماسینا اینانیریق.

بیر پارا فلسفه تاریخچیلری بو طریقته «تهران مکتبی» (School of Tehran) آدی وئرمیشدیر. بیزجه تهران و اصفهان فلسفی حوزه‌لرینده، ایللر بویونجا زنوزی‌دن ده سونرا، سنّتی فلسفه (Traditional philosophy) یولوندان چیخماما و حتی ملاعبدالله زنوزی‌نین گتیردیگی یئنی‌لیک (Doctrin) لره قارشی چیخمالار، اونون یولونا تهران و یا اصفهان آدی وئرمک سهو بیر حرکتدیر. اودور کی بیز دوغرو اولاراق اونون ایجاد ائتدیگی فلسفی یولا، «زنوزیه یولو» (School of Zonouziye) آدی وئریریک.

حکیم هیده‌جی‌نین حکیم زنوزی ایله بیرگه سسلنن بیر نئچه اورتاق یؤنو واردیر:

بیرینجی یؤن: اونون عمومی مظلوملوغودور. بو مظلوملوق اونا قاییدیر کی حکیم هیده‌جی ده هر بیر فیلسوف کیمی ائللر ایله ایلگی و باغلانتی قورا بیلمه‌میشدیر. یعنی عمومیتله فلسفه‌چیلرین دیلینی کیمسه آنلایا بیلمه‌دیگی کیمی، اونون‌دا حتی ساده شعر دیلینی باشا دوشمه‌میشلر. بو ایسه، «فلسفه مظلومچولوغو» حساب اولونور.

ایکینجی یؤن: اونون خصوصی مظلوملوغودور. بودا اونون تورک اولماسینا قاییدیر. ایندی ایراندا بعضی فلسفه یازانلار، فلسفه‌چی اولماقدان قاباق، «ناسیونالیسم» یورودن دارگؤزلو تدقیقاتچیلار و بعضاً جدّی تحریفلره یول وئره‌ن شوونیست عالیملردیرلر. اونلارین فلسفه بیلیگینه یئیه‌لنمه‌لرینی انکار ائتمه‌سم‌ده، ایران تورک تاریخینه عمدی اعتناسیزلیقلاری قاباریق شکیلده دیله گتیرمگی واجیب ساییرام. نمونه اولاراق، دئیه‌بیله‌رم کی فلسفه تاریخینی تحلیل ائده­رکن، تورک و آذربایجانلی فیلسوفلارین عظمتلی حرکتلرینی رنگ‌سیز و بویاسیز گؤسترمگه چالیشیرلار و اونلارین مستقل تورک دوشونجه‌سیندن ده‌ ایلهام آلدیقلارینی تجاهل ائدرک دیله گتیرمیرلر.

هرحالدا بورادا تاکید ائدیریم کی ملاعبدالله، فلسفه تاریخینده یئنی و یایغین بیر یول آچمیشدیر. ملاصدرا، فلسفه‌چی اولماسینا باخمایاراق، شیخ اشراق سهروردی‌نین «اشراقیه» و ملاعبدالله زنوزی‌نین «زنوزیه» آدلانان مکتبلری و یوللاری کیمی مؤثر بیر یول و یاجیغیر آچا بیلمه‌میشدیر. ملاعبدالله زنوزی اوچون، ملاصدرا دا عادی بیر فلسفه‌چی ساییلیر. ملارجبعلی کیمی بیر فلسفه‌چی دیر. زنوزی اونلارین هامیسی‌نین اثرلرینه شرح و حاشیه یازیب، سهولرینی‌ده گؤسترمیشدیر. اونون  لمعات الهیه اثری سید جلال‌الدین آشتیانی‌نین‌ده اعترافینا گؤره «جامعیت» و دولغونلوغونا جهت، بیر یئنی مکتب اثری حساب اولونا بیلر:

«مسأله مهم ما، جامعیت این فیلسوف محقق است در طرق و مشارب مختلف فلسفی از حکمت مشاء و فلسفه‌ی اشراق و افکار عرفا و آراء مفسران و مؤوّلان قرآن و محققان و شارحان در آثار وارده از ائمه شیعه در اصول عقاید...»7

حکیم هیده‌جی، ملا عبدالله زنوزی‌نین کُلُّ شَیْءٍ هالِک اِلا وَجْهَه آیه‌سینی شرح ائتمه‌سینی بگنه‌رک، بیر ترجیع‌بند، بیر قصیده و نئچه غزل یازمیشدیر. لطفت ایله یازدیغی بو شعرین هامیسیندا، بو آیه‌نین تفسیرینده مات و مبهوت قالدیغینی دیله گتیریر:

من دئدیم بوردا بیر زاد آنلامادیم،

اول دئدی: قالسین، آیری مطلب یاز!

قالمیشام مات و واله و مبهوت،

بیریسی یوخ دئییم: الیمدن توت!

 

و باشقا یئرده، اوندان کلامچیلار قارشیسیندا دفاع ائدرک دئییر:

بیلیر اول عالم شهادت و غیب،

قالمادی منده ایندی شبهه و ریب.

            کُلَّما فِی الشُّهودِ مِنْ صُوَرٍ،

کُلَّها آیَةٌ لِما فِی الغَیْب.

حکمایه همیشه اهل کلام،

بیرده بو مطلبی توتارلار عیب!

گل گلستان حکمته، گولدن،

درگیلن ای فقیه! دولدور جیب.

    قَدْ مَضَی العُمْرُ وَ انْقَضَی الأیّام،

       وَهَنَ العَظْمُ وَ القٌُوی مِنْ شَیْب.

قوجالیق چاغی قوی باتا، ساقی!

داداشین‌دا او جاما بارماقی!

 

حکیم هیده‌جی دفعه‌لر اؤز مظلوملوغونا اشاره ائدیر. اونا ظلم ائده‌نلر عقل اسیریدیرلر و عشقدن بیر زاد آنلامیرلار. حکیم ایسه هرنه وارینی عشقه نثار ائتمیشدیر.

 

 

 

اتک یازیلار:

 

 

  1. Felsefe Temel İlkeleri, s. 12.
  2. دکتر ح.م. صدیق. مقالات ایرانشناسی، تهران 1379، ج 1، ص44.
  1. ابوالحسن بهمنیار، مابعدالطبیعه، چاپ مصر، 1949، ص6.
  2. هنری کربن ـین «ایران فلسفه‌سی» کیتابینا باخین (فارسجا چئویری، ص82).
  1. گؤز یاشلاری ایچینده اؤز سئوگیلیمه دئییرم کی منیم بو دیاردان کؤجمک نیّتیم واردیر.
  2. بیر یورقا آت کیمی دایانماق اولماز، منیم گئتمگیمه مانع اولما، آغلاما، گؤیدن ان شریف اولدوزلاری آخیب گئدر.
  3. دکتر ح.م. صدیق. حکیم ملا عبدالله زنوزی و زنوزیه مکتبی، تهران 1380، ص17.
  4. «ملاعبدالله» حاققیندا 7-‌ نجی قایناغا باخین.
صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون مصحح دیوان ملا محمد علی هیدجی, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر محمدزاده صدیق دوزگون,شناختنامه ملا محمد علی هیدجی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون راوی اشعار حکیم ملا محمد علی هیدجی, تحقیقات حسین محمدزاده صدیق دوزگون درباره حکیم ملا محمد علی هیدجی, حکیم ملا محمد علی هیدجی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون و حکیم هیدجی ,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی