تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هیدجی چاغی آذربایجان ادبیاتی - 1
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

هیده‌جی چاغی، یعنی هیجری 13ـ نجی یوز ایل، ایران تورک ادبیاتی‌نین جانلانما چاغلاریندان بیری ساییلیر. بیر طرفدن ایراندا گئده‌ن سیاسی ـ اجتماعی چالخانتیلار و باشقا طرفدن ادبی قالخینمالار، هم تورکجه و هم فارسجا یازان قلم صاحیبلرینی تأثیر دایره‌سی آلتینا آلمیشدیر. بو چاغدا شعرین بوتون نوعلاری و همده یئنی تیپلی منظومه‌لر مئیدانا گلمیشدیر.

هیجری 13 ـ نجی عصرده تورکجه یازان شاعیرلریمیزین یارادیجیلیقلاریندا غزل شعر نوعو اساس یئر توتموشدور. غزلین نسیمی، شاه ختایی، فوضولی، قوسی تبریزی و صائب تبریزی کیمی بؤیوک اوستادلاری اولموشدور و بو عصرده غزل یازما ایشینی سید ابوالقاسیم نباتی، محمد باقر خلخالی، ذکری اردبیلی، عندلیب قاراجاداغی، مهدی شکوهی مراغه‌ای، ابوالحسن راجی، میرزا علی لعلی، میرزا رضا صراف، محمد امین دلسوز و ملامحمد هیده‌جی دوام ائتمیشلردیر.

 

1 ـ  محمدباقرخلخالی

ملامحمدباقرخلخالی، حکیم هیده‌جی کیمی شیعه روحانیلیگینه منسوبدور. اونون ادبیاتا بؤیوک خیدمتی «ثعلبیه» و یا «تولکو ناغیلی» مثنویسینی قوشماسیدیر. بو مثنوی آذربایجاندا چوخ اوخونان شعر کیتابلاریندان ساییلیر و دفعه‌لر نشر اولوبدور. خلخالی اثرینده خلقه خیطاب یازیبدیر:

عوام النّاسه یازدیم بو کیتابی،

موجّه اونلارا قیلدیم خیطابی.

 

اثرده شاعیر درین دوشونجه‌لری ساده بیر دیل ایله تولکو ناغیلی ایچینده نظمه چکیب، اوخوجویا راحتجاسینا چاتدیرا بیلیر.

خلخالی‌نین حکیم هیده‌جی ایله اورتاق نقطه‌لریندن بیریسی، هر ایکیسی‌نین روحانی اولماسی و ایکینجی‌سی اونلارین تورکجه‌میزه رغبت گؤستریب، قیمتلی اثرلر یاراتمالاریدیر.

 

2 ـ  رضا صراف

حاج رضا صراف تبریزده آنادان اولموشدور، و بو شهرده صرّافلیق پئشه‌سی ایله مشغول ایمیش. صرّافین غزللر دیوانی و نوحه‌لری، اؤز زامانیندا و اؤلوموندن سونرا، چوخ شؤهرت و رغبت قازانمیشدیر. اونون حکیم هیده‌جی ایله اولان اورتاق نقطه‌سی، دانیشیق دیلینه و آتا سؤزلرینه توجه ائتمه‌سیدیر، بئله کی همین سجیّه سبب اولموشدور شعرلری اویناق لهجه و روان شیوه‌ده یازیلسین:

قارا گؤزونده، گؤزه‌ل! قصد جان علامتی وار،

بو جان اونوندو، قوی اولسون، منه نه حاجتی وار؟

ملامت ائتمه‌ منی مدّعی، اوتان تاریدان،

بو عشق، عشق مجازی ده‌گیل، حقیقتی وار.

منیم نیگاریمی عاشیق گؤزونده گؤرمه‌میسن،

همین بو قدر ائشیدیبسن: گؤزه‌لدی، شؤهرتی وار.

زبان حال ایله حالیمدان ائتمیشم حالی،

چوخ اهل حالدی یاریم، غریبه حالتی وار.

 

3 ـ  عندلیب قاراجاداغی

اهر شهرینده یاشایان عارف شاعیر عندلیب قاراجاداغی‌نین الیمیزده «لیلی و مجنون» آدلی مثنوی کیتابی و درین مضمونلو دیوانی واردیر. لیلی و مجنون دیباچه‌سینده دئییر:

ای عاشیق بی‌قرار اولانلار،

آشوفته‌ی روزگار اولانلار!

هر باشدا کی شور اولدو پئیدا،

ائیلر اونو خلق ایچینده روسوا.

ای عاشیق و عارف زمانه!

بیر دم قولاق آس بو داستانه؛

بیر طورفه حکایت ائیله‌رم من،

گل گؤر نه شیکایت ائیله‌رم من!

اطراف اهرده سئیر ائدیردیم،

گاهی اوتوروب گهی گئدیردیم.

دوشدو گوذه‌ریم عجب مکانه،

بیر منزل خوب و عاشیقانه.

گؤردوم اوتوروبدو بیر پری‌رو،

بیر شوخِ لطیف و چشم جادو.

اول دانه‌ی گؤهر بدخشان،

اول قبیله‌ی کافر و مسلمان.

اول کشورِ حوسن پادیشاهی،

قویموشدو قاباغا کارگاهی.

وئرمیشدی کؤنول او مهرو ماها،

سالمازدی نظر گدا و شاها.

 

هیده‌جی کیمی بیر پارا عرفانی و فلسفی مضمونلار ایله اؤز شعرلرینی درینلشدیرن عندلیب، دیلینه چوخ ساده و خلق دانیشیغینا یاخین بیر استقامت وئریر، هیده‌جی‌‌نین دانیشیق شعرینده اولدوغو کیمی ساده و ساغلام بیر شیوه‌ده دانیشیر. اونون بو دانیشیغینا اینجه روح، ملاحت و محبت حاکیمدیر:

دولانیم باشینا، اولوم قوربانین،

آلا گؤزلو یاریم! ایندی دۀ، دانیش.

بالله سنه قوربان اولماقدان سیوای،

یوخدور اؤزگه کاریم، ایندی دۀ، دانیش.

 

عندلیب قاراجاداغی، هیده‌جی کیمی کلاسیک تورک شعری‌نین قصیده، غزل، ترجیع‌بند، ترکیب‌بند، روباعی و باشقا شعر فورمالاریندا درین مضمونلو نمونه‌لر یادگار قویوب گئتمیشدیر.

 

4 ـ  حیران خانیم

خوی شهرینه منسوب حیران خانیم، قادین شاعیره‌لر ایچینده مستثنا بیر یئر توتور. او، هیده‌جی سایاغی فلسفی شعر بایراغینی چیگنینده داشییان بیر شاعیره‌دیر. اونون فلسفی مضمونلو دیوانیندا غزللرین چوخو فوضولی غزللرینه بنزه‌تمه اولاراق یازیلمیشدیر:

چاره یوخ دردیمه اول لعل دوتادان غئیری،

کیمسه توتماز الیمی زولفِ رسادان غئیری.

یوخدو بیر یار ائده حالیمی دیلداریما عرض،

سر کویوندا مگر باد صبادان غئیری.

بختیمیز ششدر حئیرتده ایدی، چون کی بیزه،

گؤرمه‌دی یار روا جؤور و جفادان غئیری.

گرچی دیلدار منه ائیله‌دی چوخ ظولم و سیتم‌،

من اونا ائیله‌منم مئهر و وفادان غئیری.

ایسته‌رم دیلبریمین خیدمتینه عزم قیلام،

تؤحفه‌میز یوخ داهی بیر خئیر دوعادان غئیری.

اولمادی بونجا گیرفتار غم و درد و الم،

سرِ کویوندا منِ بختی قارادان غئیری.

دوشمنین طعنه‌سی، هیجران اودو، غوربت المی،

یوخدو غمخوار بیزه کیمسه خُدادان غئیری.

گر قضا سالدی سنی یاردان آیری حیران،

داها تقدیره نه‌دیر چاره، رضادان غئیری؟

 

بو سایاق غزللر تامامیله عرفانی ـ فلسفی ماهیت داشیییر. اودا، همین چاغدا تورکجه یازان شاعیرلر کیمی شعری فلسفه، حکمت و عرفان خیدمتینه آلمیشدیر. بو باخیمدان اونون « ای حکیم!» ردیفلی شعری داهادا سجیه‌وی بیر غزل حساب اولونور:

بیر نظر لعل لب جانانه ائیله‌، ای حکیم!

چاره‌ای بو درد بی‌درمانه ائیله، ای حکیم!

گر بهشت جاودان ایسته‌رسه کؤنلوم شؤوق ایله،

بیر گوذر سن محفیل جانانه ائیله، ای حکیم!

هیجر دیلبر اؤلدورور آخیر منی، سن رحم ائله،

خنجری چک، قتلیمی مردانه ائیله، ای حکیم!

قیل ترحم حالیما، ائیله علاج دردیمی،

بیر دوا وئر، عقلدن بیگانه ائیله، ای حکیم!

راه حق ایسته‌رسه کؤنلوم، مسجیده گیرمه، ساقین!

شؤوق ایله عزم ره مئیخانه ائیله، ای حکیم.

چکمه زحمت خار و خسدن، عزم کعبه ائیله‌مه،

قصد بزم وصل صاحبخانه ائیله، ای حکیم!

بیر قولاق آس ناله‌ی حیرانا، حیفظ ائت ناله‌سین،

بزم حکمتده اونو افسانه ائیله، ای حکیم!

 

بو کیمی غزللر، گؤستریر کی حیران خانیم دا هیده‌جی کیمی حکمت، اخلاق و فلسفه بحثلری ایله مشغول اولورموش، و لاکین اونون فلسفی یاشاییشی و حکمی اثرلری حاققیندا حله‌لیک معلوماتیمیز یوخدور.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد علی هیدجی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد علی هیدجی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون حکیم ملا محمد هیدجی, شناختنامه حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح دیوان حکیم ملا محمد علی هیدجی, حسین محمدزاده صدیق از حکیم محمد علی هیدجی میگوید, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی