تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هیدجی نین اثرلری - 1 (دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون)
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : حکیم هیدجی نین اثرلری, | بازدید : 697

1 ـ  شرح منظومه

حکیم هیده‌جی‌نین «دانشنامه و دیوان»ینا اؤن سؤز یازان غلامحسین رضانژد، ادعا ائدیرکی منظومه‌یه یازیلان بوتون شرح و تعلیقه‌لری اوخوموش و نتیجه آلمیشدیر کی:

« حکیم هیده‌جی‌نین تعلیقات و حاشیه‌‌لری، هم ان جامع و همده ان ایجازلی یازیلاردیر، بئله کی  اوندا بیر کلمه‌دن، بیر نئچه صحیفه‌یه قده‌ر شرح و تعلیقه‌یه راست گلمک اولار. حکیم هیده‌جی، بوعلی‌نین شفا، اشارات و تنبیهات و باشقا اثرلری و ملاصدرا‌نین اسفار کیتابینا مسلط ایدی و حکیم سبزواری‌‌نین شاگردی حاج میرزاحسن واسیطه‌سی ایله اونا یاخین ساییلیرمیش، و منظومه بحثلرینی اوندان دینله‌دیگی اوچون، ان گؤزه‌ل و ان جامع تعلیقه یازا بیلمیشدیر و اؤز تعلیقه‌سینده و فیلسوفلار و متکلم‌لرین ان اینجه بحثلر و تقریرلریندن یارارلانمیش و هر تعلیقه و حاشیه‌ده لازم اولان آچیقلامالاری گتیرمیشدیر. باشقا گؤردوگوم حاشیه‌لر صاحیبلری، آز ـ چوخ موضوعدان قیراغا چیخیب سؤزو یئرسیز اوزالتمیشلاردیر.» 1

حکیم هیده‌جی‌نین منظومه‌یه یازدیغی شرح، اصلینده ایکی بؤلمه‌دن عیبارتدیر:

«1. حاشیه لئالی منتظمه و شرح منظومه‌ی منطق،

  2. تعلیقه‌ی غرور الفراید.

هر ایکی بؤلمه تهراندا 1344 هـ . ایلینده نشر ائدیلمیشدیر. همین نشر 1404 ﻫ. (1363 ش.) ایلینده و بیر داها 1365 ش. ایلنده یئنه‌ده تهراندا چاپ ائدیلمیشدیر.»2

بیرینجی بؤلمه‌نین باشلانغیجی بئله‌دیر:

رَبَّنَا انَّکَ وَضَعْتَ الْمیزَانَ لِئَلاّنطقی...

 

ایکینجی بؤلمه ایسه بو ایکی بئیت ایله اشلاییر:

تَعْلِیُقُه نِیْطَتْ عَلَی شَرْحِ الْغُرَر،

مِنْ هیدَجی الاَصْل وَ رازِی المَقَر.

یَکُونُ هذَا الشَّرْحُ وَ الْمَنْظُومَةُ،

لِلسَّبزوارِیِّ عَلیْهِ الرَّحمَة.

 

هر ایکی بؤلمه اسدلله موسوی خوانساری قمی خطی ایله یازیلمیش و حاشیه‌لری ده حکیم هیده‌جی‌نین شاگیردلریندن اولان محمد جعفر لنکرانی تحریر ائتمیش و جمعه گونو 15 ذیقعده 1344 ایلینده قورتارمیشدیر.

 

2 ـ  فی قواعد الحکم

حکیم هیده‌جی شرح منظومه کیتابی‌نین سونونا بیر نئچه صحیفه‌دن عیبارت اولان فی قواعد الحکم رساله‌سینی آرتیرمیشدیر. بو رساله‌نی دئدیگی کیمی، طلبه‌لره یاردیم اوچون یازمیشدیر.

 

3 ـ  تعلیقه علی الاسفار

حکیم هیده‌جی‌نین شرح منظومه اثریندن معلوم اولور کی او صدرالدین شیرازی‌‌نین اسفار اربعه اثرینه ده شرح یازمیشدیر.3

 

4 ـ ‌‌‌ وقفیه اثرلر

«تعلیقه علی الاسفار» ایله برابر، حکیم هیده‌جی، حکمت و فلسفه ساحه‌لرینده باشقا اثرلر و شرحلرده یازمیشدیر کی اونون وصیت‌‌نامهسینه گؤره، منیریه مدرسه‌سی طلبه‌لری‌نین استفاده‌لری اوچون، بو مدرسه‌نین کتابدارینا وئریلمیشدیر و بو کیتابلارا وقف احکامی حاکیم اولمالی ایمیش.

 

5 ـ  رساله‌ی دخانیه

قاجار شاهی زامانیندا، حکیم هیده‌جی رژی ماجراسینی آچیب آیدین گؤسترمک اوچون، دخانیه رساله‌سینی فارسجا اولاراق یازمیشدیر. او، بو رساله‌نی اؤز دئدیگی کیمی عالیملرین خواهیشلری و تقاضالاری اساسیندا قلمه آلمیشدیر. دخانیه رساله‌سی ایلک دفعه زنگان شهرینده نشر اولان شهنواز هفته‌لیگینده و بو یاخینلاردا تهراندا مستقل کیتاب حالیندا نشر ائدیلمیشدیر.4

«دخانیه» رساله‌سی چاغداش ایران تاریخینده باش وئره‌ن « تانباکی تحریمی»حادثه‌سینی اؤیرنمک اوچون ان مهم سیاسی ـ اجتماعی اثرلردن بیری ساییلیر. بو رساله‌ده ایرانلیلارین خارجی استعمار و داخلی استبداد علیهینه قالخینماسی تصویر ائدیلمیشدیر.

حکیم هیده‌جی بو رساله‌نی «الدّخان» سوره‌سیندن گتیردیگی بیر آیه ایله باشلاییر:

 

« بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیْم وَ بِهِ نَسْتَعِین

رَبَّنَا اکْشِفْ عَنّا الْعَذابَ انّا مُؤمنُون،5وَ لَقَد نَجَّیْنا بَنی اسْرائیلَ مِنَ العَذابِ المُهینِ،6 وَ اغْفِرْ لَنَا یَوْمَ تَاتِی السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبینٍ.7 وَ صَلَّ عَلَی خَاتَمِ النَّبییّنَ وَ اوْلادِهِ المَعْصُومِینَ، وَ عَلَی جَمیعِ الْمُؤمِنین. وَ الْعَنْ مُخَالفِیهِمْ اجْمَعینَ.8

 

«اما بعد

چون در باب تخصیص دخانیات، به کمپانی انگلیس، میان حضرت مستطاب حجة الإسلام« آقا میرزا محمدحسن شیرازی» أطَالَ اللهُ بَقَاهُ وَ جَعَلَنا فَدَاهُ وَ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَقَاهُ و سلطان عجم «ناصرالدّین شاه» جَمْعَهُ اللهُ یَوْمَ الحَشْرِ مَعَ مَنْ یُحِبُّهُ وَ یَهْوَاهُ وَ سَائِرِ عُلْمَاءِ الأعْلامِ وَ مَشَایِخِ عَظاَمِ حَرَسَهُمُ اللهُ بِعِیْنِهِ الَّتی لاتَنَام، سیَّما مَرْجَعُ الإنَامِ وَ مَلاَذَ الإسْلامِ وَ مُرَوِّجُ الأحْکَامِ، إفْتِخَارُ المُجْتَهِدیِنَ الکِرَام، العِلْمُ الصَمْدَانی، «آقا میرزا حسن آشتیانی»، مِنَ اللهِ بِطُولِ حَیوَاتِهِ عَلَی الأعَالی وَ الدَوانی مفاوضاتی کتابی و تلگرافی واقع گردید، که الانصاف نظر در آن‌‌ها برای اصحاب اعتبار، فواید بسیار داشت و جمله‌ای از احبّای  لازم الاتبّاع، از این قلیل البضاعه و قصیرالباع خواهش نمودند، که صورت آن‌ها را به ترتیبی که واقع شده، نویسم و جای هر یک را نشان داده و شأن ورود هر کدام بیان کنم، لهذا جملهای از کلمات اعجاز آیات مشایخ کرام را از باب تیمّن و تبرّک قصداً به انضمام پاره‌ای از مکالمات و مکاتبات دیگران استطارداً و تبعاً به نحوی که آگاهی داشتم، انگاشتم و نامش را رساله‌ی دخانیه گذاشتم.

صورت تلگرافی که از سرکار حجّة الاسلام «میرزای شیرازی» دَامَ ظَلَّهُ العَالِی عَلَی رُوؤسِ کَافَّةِ المُسْلِمِینْ از سامره به تهران به « ناصرالدّین شاه قاجار» هنگام تطاول ترسایان به مسلمانان و تسامح امراء و رؤساء ایران و کشیدن راه‌آهن و کار بانک و انحصار تنباکو به مرد انگلیسی و غوغای فارس و نفی جناب «آقا سید علی‌اکبر» از شیراز و آگاه نمودن شهریار تبه روزگار را به پاره‌ای مفاسد این کار و سوء تدبیر وزرای خوّان و اهمال اعوان دیوان أضْرَعَ اللهُ خُدُودَهُمْ وَ أتْعَسَ حُدُودَهُمْ.

راقم کلمات گوید: باعث بر این توقیع رفیع تلگراف عنایت اتّصاف به نحو اجمال این است، چون آمیزش وزرای با رؤساء دول خارجه و تودّد امراء با سفرای ایشان و تردد سلطان به ممالک روس و فرنگستان سبب آن شد که پای اهالی ملل باطله به مملکت ایران باز، و دست کفر بر اسلام دراز شد. از آن‌جا که ایران را مکانی مرغوب و چراگاهی خوب و نزهتگاهی بسیار نغز و پادشاهش را هوسناک و سبک‌مغز و مردمانش را سست عزم، بوالهوس و هواپرست یافتند، مجال را مغتنم شمرده از هر سوی به این ولایت شتافتند، آغاز آمیزش با وکلای دولت و جهلای سلطنت نموده و طرح دوستی که از لطائف مکائد دشمنی است با سفهای ملک انداختند. با آن که گفته‌اند:

گمان نیک بر دشمن دریغ است،

سزای جان دشمن زخم تیغ است.9

 

عمّال اعمال را که خوی اطفال دارند به نگارسازی و نیرنگ بازی سرگرم ساخته، مرکب مقصود را پی‌گوی مراد، در میدان مرام تاختند، همه جای را کماهی پی‌برده و همگنان را کماهم شناختند. در اندک زمانی در ایران، ارباب مکاسب و در دیوان اصحاب مناصب شدند. به یکی داروغگی دارالخلافه مفوّض و دیگری به معلمی دارالخلافه معزّز گردید. بعضی مشّاق سپاهیان، برخی سبّحان گناهیان، پاره‌ای متصدی گمرک و کان شدند. بدکیشی مباشر دریا و بیشه، خبیثی رئیس جمعی از صاحبان پیشه، آن یک سلطان قورخانه و دیگر سگ سرهنگ توپخانه، یکی به طبابت حضور اختصاص یافت، یکی از جهت تنباکو و توتون امتیاز گرفت. خلاصه هر یک به کاری صاحب اختصاص و به امری صاحب امتیاز و به جمعی صاحب اختیار، چندی نگذشت کوچه و بازار پر از سکنه و کسبه کفار شد. باغ‌ها خریدند، چه عمارت‌ها ساختند، در کوچه و برزن خط آهن کشیدند و در گذرها اطاقک‌های بانک بنا نمودند و در بازارها، دکان لاطاری و در محله کنیسه‌ها و میخانه‌ها برپا کردند، روز به روز بنیاد نو و رسم تازه نهادند. بیع و شراءِ خمر و خنزیر و اقسام قمار در بلاد اسلام شایع گشت. بسیاری از مردم از اثر خلطه‌ی با این طایفه، به حکم إنَّ ألشَقِیَّ بِالْشَقِیِّ مُوْلِعْ از متابعت شریعت غرّا، به مطاوعت نفس و هوا گردیده، پرده‌ی شرم و حیا را دریده، راه وقاحت و جفا را پیش گرفتند؛ کم ـ کم این اخبار در اطراف و اکناف انتشار یافته، چندی نگذشت که مردم بسیار از اشرار و کفار در ایران، گرد آمدند. رفته ـ رفته مسلمانان را تهیدست [و] از کار و کاسبی بی‌کار و از امورات، مسلوب‌الاختیار نمودند.

به عهد ناصرالدین شاه قاجار،

به ایران باز شد چون پای کفّار،

عیان گردید آن کفر نهفته.

 

به قسمی شد که هر لوئی فرنگی،

همی می‌کرد بر مردم پلنگی.

همانا، برخلاف حکم قرآن،

مسلّط گشت کافر بر مسلمان.

به ترسا باز شد آن راه بسته،

همی‌آمد ز هر سو دسته ـ دسته.

چو ایران پر شد از روس و فرنگی،

بدل شد وسعت نعمت، به تنگی.

فزون شد رنج و راحت، گشت نابود،

خلایق روز خوش را کرد بدرود.

تا آن که مردی یهودی از رعیّت انگلیس«آرنستین» نام، الشهیر به رژی، به این خیال افتاد که معامله‌ی توتون و تنباکو را در کل ممالک محروسه‌ی ایران، مخصوص و منحصر به خود گرداند، که به کسی جز او نفروشند و از احدی غیر از او نخرند. وقت‌ها تخم این هوس را در مزرع دل و ریشه را در باغ دماغ می‌کاشت. پاره‌های گزاف بر پاره‌ای از ارباب کذب و خلاف مایه گذاشت. فرمانی صادر نمود، مفاد همایون آن که امر تنباکو و توتون در هر مرز و بوم مخصوص این بدخت شوم باشد. احدی از خارجه و داخله در این معامله مداخله ننماید، مشتمل به شرایط کثیره و متضمن به التزامات عدیده، حتی اگر رعیت به این امر رضا ندهد، تمکین نکند؛ به عهده‌ی دولت است که به جبر و عنف به مقام تسلیم آورد. بعد از امضاء اولیاء دولت همه سفراءِ مهر نهادند، به ولات جمیع بلاد نوشتند، سپردند که مردم را از خرید و فروش قدغن نمایند. معامله توتون و تنباکو مخصوص گماشتگان او باشد، هر که هر چه سابق و آلان در خانه و دکان دارد، به قیمت حالیه بی‌سخن و درنگی به وکلای فرنگی تسلیم نماید. » 

 

حکیم هیده‌جی بو رساله‌نی یازاندا نهضت ایله باغلی اولان سندلر، یازیشمالار و حادثه‌لری تاریخی ترتیب یولو و نهضتده تأثیرلی اولان آداملارین دانیشیقلاری و سؤزلری‌نین نقلی ایله یازمیشدیر. اونا گؤره ده اثرده تئلغرافلار، یازیشمالار، اعلامیه‌لر و اجتماعی صینفلرین گؤروشلرینی گتیرمیشدیر.

 

«تانباکی تحریمی» حادثه‌سی ایله علاقه‌دار، شیخ حسن کربلایی (1309ﻫ.) آدلی بیر عالیم‌ده تاریخ الدّخانیه یا تاریخ اعضارات دخانیات آدلی بیر اثرده یازمیشدیر. حکیم هیده‌جی‌نین رساله‌سی‌نین، بو حادثه‌ ایله علاقه دار یازیلان باشقا اثرلر ایله مقایسه‌ده بعضی امتیازلاری واردیر. بیرینجی‌سی دئدیگیم کیمی «تاریخی ترتیب» ایله سندلری گتیرمه و ایکینجی‌سی هر موضوع ایله متناسب، تورکجه، عربجه و فارسجا شعرلر وئرمکله اثرین تأثیر دائره‌سینی گوجلندیرمکدیر. اثرده دئییر:

«دکاکین متعلقه به دخانیات از قبیل قلیان‌سازی و میانه‌تراشی خوابید، غالب [در] میان مردم این مرافعه بود که یکی پیش از حرمت، از دیگری تنباکو خریده بود، می‌خواست به صاحبش رد کند، قبول نمی‌کرد و می‌گفت وقتی من تنباکو به تو فروختم قیمت داشت، حال مالیت ندارد.

ز تأثیر فرمایش آن جناب،

به دکان ما بسته گردید باب.

کشیدند، دست از خرید و فروش،

شد از بانگ قلیان مجالس خموش.

بسا کس که باکش نبود از شراب،

ولی می‌نمود از چُپق اجتناب.

 

شنیدم، بی‌عاری مستانه، از در قهوه‌خانه می‌گذشت، یکی صدایش زد که: داش بیا چپق بکش، گفت: معاذالله شراب خورده‌ام، اما چپق نمی‌کشم، زیرا جناب میرزای شیرازی چپق را قدغن فرموده‌اند.»10

رساله‌ده، حکیم هیده‌جی هم حادثه‌لری دقت و صداقتله ثبت ائتمیش و همده ناصرالدین شاهین درباری‌‌نین ایچینده باش وئره‌ن چکیشمه‌‌لری و دؤولت مأمورلاری‌نین زوراکیلیقلارینی یئربه‌یئر یازمیشدیر. بیر یئرده یازیر:

« نواب و الا، قهوه‌چی‌ها را طلبید و در معمول داشتن دخانیات در قهوه‌خانه‌ها تأکید و در موقوف گذاشتن غلیان تهدید شدید فرمود، هر که تخلف ورزد مؤاخذه خواهد شد. و به غلامان و فراشان خود سپرد که در هر کوچه، گذر، محل و معبر، امر او را رسانند و مردم را از سیاست دولت بترسانند...

راقم کلمات گوید: کاش یکی به نواب کیاست و فراست آداب می‌گفت قربانت گردم... نمی‌توان مردم را به زور واداشتن به تنباکو خریدن و غلیان کشیدن... مانند کوفتن آهن سرد است...

إنْ کُنْتَ تَطْمَعُ فِی غَصیدَة خَالِد هَیْهَاتِ انْتَ تَضْرِبُ فِی حَدیدٍ بارِدٍ. 11

 

هیده‌جی «دخانیه» رساله‌سینی یازدیغی ایل(سنه1310ﻫ.) قیرخ یاشیندا ایدی. رساله‌نین سونوندا دئییر:

مرا طبع با درد و رنج است جفت...

جوانی چنان رفت، رو پس نکرد.

به من آن‌‌چه پیری کند کس نکرد،

رسیده است تا سال من بر چهل...

نوشتم من این طرفه هنگامه را،

 به نامت کنم ختم، این نامه را.

سرسیصد و ده پس از یکهزار،

ز هجرت به پایان رسید این نگار...

چون در گذشتم ازین کهنه دیر،

سزد گر نمایند یادم به خیر.12

 

«دخانیه» رساله‌سینده گتیردیگی تورکجه بیر مثنوی و بیر قطعه واردیر کی اونلاری حاضیرکی نشریمیزده مثنویلر بؤلومونه آلدیق.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد علی هیدجی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد علی هیدجی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون حکیم ملا محمد هیدجی, شناختنامه حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح دیوان حکیم ملا محمد علی هیدجی, حسین محمدزاده صدیق از حکیم محمد علی هیدجی میگوید, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی