تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هیدجی نین اثرلری - 2 (دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون)
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : حکیم هیدجی نین اثرلری, | بازدید : 486

6 ـ  دانشنامه

2800 بئیت اولاراق متقارب بحرینده فارسجا یازیلان بو مثنوی، عقیده‌تی ـ فلسفی بیر منظومه‌دیر. فلسفه، کلام و عرفانی بحثلر آراسیندان، ان یوکسک معنالی بحثلری سئچن هیده‌جی، منظومه‌ده جوره ـ جوره عقیدتی فیرقه‌لر و توپلوملارین فلسفی گؤروشلریندن دانیشاراق، قبول ائتدیگی هر بیر عقیده و نظری، جسارت ایله تأیید ائدیر و فلسفی مناقشه‌لره سون قویماق ایسته‌ییر. میثال اوچون وارلیق اؤزوللوگو(= اصالت وجود) بحثینده، اؤزه‌ک اؤزوللوگو(= اصالت ماهیت)نو ردّ ائدیر و بو بحثده، شیخ‌شهاب‌الدین سهروردی‌نین گؤروشونو نقل ائده‌رک، اونو رد ائدیب نزاکتله، دئییر:

بدان، هست بود است و " گوهر" نمود،

چو رنگی است " گوهر" ، به رخسارِ " بود"ـ

اگر چند فرمود شیخ‌ شهاب،

که:« گوهر چو آب است و هستی سراب »،

ولی، رای این مرد بسیاردان،

نباشد پسندیده نزد مهان.

 

یوخاریداکی بئیتلرده هیده‌جی‌نین « گوهر»دن قصدی اؤزه‌ک (= ماهیت)دیر و دئییر کی اؤزه‌ک اؤزوللوگونه اینانج، بیر جوره دؤنگو(= دَوْر) ساییلیر:

چنین آید از گفته‌ی او به پست،

اگر هستی "هست" باشد به "هست"،

به "هستِ" دگر می‌رساند نیاز،

پس آن‌گاه این رشته گردد دراز.

 

«این رشته گردد دراز» عیباره‌سیندن، هیده‌جی‌نین قصدی«دؤنگو» و«رنجیرلمه»‌دیر. دؤنگو (= دَوْر) بیر زادین باشقا زادا محتاج اولماسی، واسیطه‌لی و یا واسیطه‌سیز و یا واسیطه‌لر ایله و اونون دا یئنه همان زادا محتاج اولماسیدیر.13 زنجیرلمه (= تسلسل) ایسه، قورتارماز (= بی‌نهایت) ایشلرین دالبادال گلمه‌سیدیر.14 اودور کی، هیده‌جی نتیجه آلیر:

به هستی بود هستی جان و تن،

ولی هستی هست با خویشتن.

بود هر چه بینی ظهورش به نور،

ولی نور با خویش دارد ظهور.

 

و بئله‌لیکله وارلیق اؤزوللوگو (= اصالت وجود) نه ایناناراق واجیب وارلیق (= واجیب الوجود)ین اثباتینا چالیشیر. واجیب وارلیق اودورکی وارلیق اونون اوچون گره‌کسین. اؤز اؤزولونه گؤره، بوتون آرتیق یؤنلر، ده‌گرلر و حیثیه‌لردن قیراق، «حقیقیه» اولسون و یا او یؤنلر و ده‌گرلر و حیثیه‌لر «ثبوتیه» اولسون و یا «سلبیه» و یا «تعلیلیه» و یا «تقییدیه» اولسون، واجیب وارلیغین معنا حقیقتی، بوتون وارلیقلارین اونون اوچون گره‌کمه‌سینده‌دیر.15

دانشنامه‌نین، فارسجا یازیلان فلسفی متنلرین آراسیندا اوچ تایسیز امتیازی واردیر: بیرینجی بو کی درین فلسفی بحثلری، چوخ ساده و روان بیر فارسجا ایله ییغجام جومله‌لرده اوخوجویا چاتدیریر. ایکینجی بو کی منظومه‌نین داخیلینده، فلسفی بحثلری داهادا آچیقجاسینا آچا بیلمک اوچون، تورکجه‌میزین امکانلاریندان استفاده ائدیر.

و ایکی یئرده بحثین دوامینی تورکجه یازیر و دئییر:

سرودم من این داستان شگفت،

به ترکی، خنک آن که پندی گرفت!

 

اوچونجو بو کی اثرده فیلسوف شاعیر، مشّائیلر، اشراقیلر و عارفلرین اینانجیلاری و ایصطیلاحلارینی بیر یئره ییغا بیلمیشدیر.

بیز بورادا دانشنامهنین تورکجه بحثلرینی «مثنویلر» بؤلومونه داخل ائتدیک.16

دانشنامه‌نی او یئتگین چاغلاریندا یعنی اللی یاشیندا یازمیشدیر. همین مثنوی‌ده دئییر:

در این مدت عمر پنجاه سال،

ز روزشناسایی‌ام تا به حال،

اگر خواهشی کردم از بیش و کم،

پذیرفته هرگز نشد خواهشم!

 

بئله‌لیکله بو اثرین یازیلما تاریخی 1320 ﻫ. ق. ایلی اولمالیدیر.

 

7 ـ  کشکول هیده‌جی

زنگان شهرینده نشر اولان بو کیتابی حله الده ائده بیلمه‌دیک. هر حالدا کیتاب، مختلیف موضوعلارا عائد نثر و نظم اثرلری ایله دولو اولمالیدیر.

 

8 ـ  وصیت‌نامه

فارسجا یازدیغی وصیت‌نامه، اونون نشر اولان کتابلارینا ضمیمه کیمی سالینمیشدیر.

 

9 ـ  مکتوبات

علی‌اکبر ولایتی نشر ائتدیگی رساله‌ی دخانیه کیتابینا (ص386-285) مکتوبات پراکنده‌ی هیده‌جی، عنوانی ایله 26 مکتوب نشر ائتمیشدیر. بو مکتوبلارین بعضیلری حکیم هیده‌جی‌یه عائد اولمالیدیر. بعضی مکتوبلاری نظم و نثر، فارسجا و تورکجه قاریشیق یازیلمیشدیر. ولایتی مکتوبلاری تمیز و یاخشی ایشلیه بیلمه‌میشدیر و وئردیگی متنلر مغلوط و قاریشیق‌دیر. بیز  هیده‌جی‌نین 9ـ نجو مکتوبوندان بیر پارچانی وئریلن الیازمادان آلدیق و بورادا نقل ائدیریک:

«وَالسَّلامُ عَلَی مَن‌ِ اتَّبَعَ الهُدَی17

سال‌ها دست تعدی گشوده، دیده‌ها از حق پوشیدی. پای بی‌اعتدالی فشرده، در استیصال بیچارگان کوشیدی. از غرور و مستی، کمر عداوت به میان بستی تا توانستی دل‌های بندگان خدا را خستی. از پستی‌مایه پایه‌ی انصاف و مروت را شکستی، بنیان ستم را از اذیّت مستمندان چون آه دل دردمند بلند نمودی. خود را مدام، میان خاصّ وعام به فحّاشی و بیداد کوشی، مستوری ز اهل بی‌شرمی و نامردی مردم با شرم و حیا را به خانه‌ی خود بردی. آنچه به دامنت آمد، خوردی. بسا نادانی و بی‌دینی مردان با دیانت و دین را از راه عدوان و کین مفتضح و رسوا نمودی. غافل از مُنتقم جبّار، و قَدْ قَالَ رَسُولُهُ المُخْتَار:« مَنْ اَهَانَ عَالَماً، اَکَبَّهُ اللهُ عَلَی النَّار»18 خار داشتی طرف طغیان ظلم را مرعی جانب شرع و عقل مهمل گذاشتی. همواره در اختیار کارها، افسار عرض و اعتبار را، بی‌خبر از کردگار کارساز به دست حرص و آز دادی. پیوسته به پیروی نفس نفیس و طبع بوالهوس خسیس خود در سیر و سولک مردم، بنا را بر خلاف مردی و مردمی نهادی. این در تو چه مذهب است، چه دین، تو در چه ملتی و چه آیین؟! وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ [الصّف/7، جمعه/5] کی تو ظالم را به ترسی از سََخَْط کردگار و پروایی از غصب شهریار کامکار در دل نی.

ای بی‌رحم و مروّت! ظلم و اذیّت تا چند، آزار مردم تا کی؟!

ایا مست و مدهوش و بیدادکوش،

برون رفته از سر تو را عقل و هوش.

یکی در پی فتنه انگیختن،

حذر کن از این قتل و خون ریختن.

نمی‌ترسی از شاه عالم پناه،

بترس از خدا گر نترسی ز شاه.

به کف گیرم از نوک مژگان قلم،

نویسم به رخ با مداد دلم.

که یاربّ! و یا اَحْکَم‌َ الحَاکِمیِن!

به ما ظلم این ظالمان را ببین.

 

ستم‌هایی که کردی بس؛ آن همه بیدادی‌ها کافی است؛ آخر جهت این همه غدّاری چیست؟مگر تو را اعتقاد به موت و معاد نیست قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ.19

 ای کینه‌در و خود سر!

 دعوا طلب و کین‌خو!

 دایم پی خون ریزی،

 پیوسته خصومت‌جو،

کی تو جفاکار و

 غدّار و ستمگر را

 رحمی بنمود در حال

شرحی بنمود در رو،

دوری ز خدا تا چند،

غافل ز جزا تاکی؟!

ای ظالم! اگر ایمان

 داری به خدا، پس کو؟

غافل مشو  ای گمره!

 اندیشه کن از آن که:

گیرد چو قضا دستت،

بندد اجلت بازو.

گیرند ز جزء و کل،

گاه گذرت از پل.

کو تیزتر از تیغ و

باریک‌تری از مو.

 

وقت‌ها است جمعی از اوباش و اراذل را واداشته و طایفه‌ای از مردمان ناپاک و سفّاک را گماشته‌ای بر این که، روزگار را به رعایای هیده‌ج خمسه از جهات سته تنگ، اگر به قدم مقاومت پیش آمدند، با آن‌ها جنگ نمایند و گرنه از نزدیک و دور راه عبور و مرور را بر ایشان بگیرند، از قحطی آذوقه و سختی احوال تسلیم آرند یا بمیرند. آنچه ممکن باشد از قتل نفوس و نهب اموال مضایقه ننمایند. به قسمی که خودشان ملک را واگذار نموده، به قدم رضا پیش آیند.

شنیدم شبی از سر بغض و کین،

به یاران خود می‌نوشتی چنین:

مترسید از قتل و خون ریختن،

سپارید با بچه‌ها چند تن.

سوارها، همه با چماق و تفنگ،

سر راه‌ها را بگیرند تنگ.

بگردند پیوسته بر گرد ده،

 ز ملک سه تا جوب تا ولی ده.

بتازند یک سر ز بستان و باغ،

ز گاو و بز و گوسفند و الاغ.

ز اموالشان هر چه گیر آورند،

همه جمع کرده، به چارگر برند.

به دست شما هر که شد دستگیر،

بگویید عذرت بود ناپذیر.

چنین امر فرموده میرشکار،

بر آریم از هیدجی‌ها دمار.

چنان سخت گیرید بر آن خسان،

که عبرت بگیرند دیگر کسان.

 

چند نوبت کسان ناکسان تو دست تعدّی و تسلط گشوده، جمعی از مسلمان را در صحرا و بیابان دستگیر نموده به چارگر برده‌اند و چندین بار اموال آن بیچارگان را تارج کرده، پاره‌ای به چارگر و پاره به تهران آورده‌اند.در عواقب این کار و نهایت این کردار نظر ننموده، به غرور شیطان فریفته شده‌ای... .

به جز تو جفا کار که به مسلمانان آزار می‌رسانی، در عواقب امورات خود اندیشه نداری. دیده بگشا ببین  در چه خیال و در چه کاری؛ مگر تو چه قدر به دنیا حریصی؟! چرا ز مالک روز جزا نمی‌ترسی؟! از آن آدم علیه‌السلام [ناخوانا] اظهاراتش برگشته‌ای، حیا کن! کم به مردم جفاکن!

نظم

کندقون حضرت امام رضا(ع)،

سنی عؤمروندن ائیله‌سین مأیوس،

اول جفانی جهاندا سن شداد،

ائیله‌دین، ائتمه‌میشدی دقیانوس.

یازارام حضرت شهنشاها،

کی قاپیندا غلام کیکاوس.

تا جهان دار جمیع حادثه‌دن،

دؤولت و شؤکتین اولا محروس.

کندی قیلدی خراب میرشکار،

دوتوب ائیله‌ر رعیّتی محبوس.

منچون یوخ مجال تهرانا،

تاپشیریب یولّارا، قویوب جاسوس.

میر شکارا شکار گر بولام،

ائششگ و آتدیر، قویون و خروس.

هر ایشی، گؤردو گؤرمه‌میشدی یهود،

بو کیشی، ائتدی ائتمه‌میشدی مجوس.»

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون مصحح دیوان ملا محمد علی هیدجی, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر محمدزاده صدیق دوزگون,شناختنامه ملا محمد علی هیدجی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون راوی اشعار حکیم ملا محمد علی هیدجی, تحقیقات حسین محمدزاده صدیق دوزگون درباره حکیم ملا محمد علی هیدجی, حکیم ملا محمد علی هیدجی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون و حکیم هیدجی ,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی