تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هیدجی نین اثرلری - 3 (دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون)
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : حکیم هیدجی نین اثرلری, | بازدید : 716

10 ـ  دیوان اشعارفارسی

هیده‌جی فارسجا شعر دیوانی واردیر. بو دیواندان بعضی سئچمه‌لر ﻫ. و م. نشرینه داخیل ائدیلمیشدیر. علی اکبر ولایتی‌نین دئدیگینه گؤره، شاعیرین دیوانیندان بیر الیازما اونون یانیندادیر.20 ؟

 

11 ـ  ایتمیش دیوان

هیده‌جی‌نین اؤزونون دئدیگینه استناد ائده‌رک، اونون مکمل بیر دیوانی‌نین «جبل حمرین» اوغرولاری طرفیندن چالیندیغینی بیلریک. بونو، تاریخچیلر ایتمیش دیوان(= دیوان مفقود) آدلاندیرمیشلار.

 

12 ـ  دیوان اشعار ترکی

هیده‌جی‌نین تورکجه شعر دیوانینی آشاغیداکی ترتیب ایله نظمه سالدیق:

 

14 قصیده                                           34 غزل                                      3 قطعه

23 بندلیک 1 مربع

2 تخمیس

1 ترجیع‌بند

3 ترکیب‌بند

12 مثنوی

2 دانیشیق

1 ملمّع

 

 

بوردا شعرلری بؤلوملر و دیلیملرده توپلادیق، بئیتلری‌ده ساییلار ایله مشخص ائتدیک. میثال اوچون 11/8-1 اشاره‌تی بیرینجی بؤلومـ (= قصیده)ون 8- نجی قصیده‌سی‌نین 11- نجی بئیتینه اشاره‌دیر.

 

13- تورکجه دیوانین چاپلاری

حکیم هیده‌جی‌نین تورکجه دیوانیندان دؤرد چاپ الیمیزده‌دیر. بیرینجی‌سی تبریز چاپی‌دیر.21ایکینجی یئنه‌ده تبریزده همین چاپ «کتاب‌فروشی حقیقت» طرفیندن تکثیر اولموشدور. اوچونجوسو زنگان چاپی‌دیر.22دؤردونجو تاریخسیز و تهران چاپی‌دیر.23

«رساله‌ی دخانیه» کیتابی‌نین مقدمه‌سینده یازیلدیغینا گؤره هیده‌جی‌نین تورکجه دیوانیندان مهم بیر الیازما، علی اکبر ولایتی یانیندا ساخلانیلیر.24

14- دیل اؤزه­للیکلری

هیده‌جی­نین تورکجه دیوانیندا، دیلی او قده­ر لطیف و آخیجیدیر کی اینسان حئیرت ائدیر. میثال اوچون 30/2-2 ساییلی غزلی اوخویاندا، سانکی شاعیر سنینله دانیشیر.

او، شعر نوعلاری آراسیندان، قصیده، غزل، ترجیع­بند و خصوصیله مثنوی یازماغا چوخ مئیل گؤسترمیشدیر. شعرینده نه قده­ر مضونلار آغیردیرسادا، بو دیل، عکسینه بیر او قده­­ر ساده و رواندیر.

او، شایع اولان شعر فورمالاریندان باشقا، گؤزه­ل بیر «مناظره» ایچه­ریکلی قصیده ده یازمیشدیر.

15- دانیشمالار

58 بئتلیک بیر قصیده­سی، هم مضمون و همده فورما باخیمیندان نظری جلب ائده‌ن بدیع و یئنی شیوه­ده یازیلان بیر شعر نمونه­سیدیر. بو شعرده دیل و بیان ساده و روان، مضمون و محتوا ایسه دولغون و غنی­دیر.

بو قصیده­نین اؤزه­للیکلریندن بیریسی اوندا اولان اسطوره­وی فضادیر.

او بورادا اسطوره­وی فضانی چاغداشلاتماقلا، جمشید، کاووس، کی­قوباد، روستم، سؤهراب، اسفندیار و باشقا بو کیمی اسطوره­وی شخصیتلره، سانکی اونون زامانیندا اولدوقلاری کیمی، اونلارا مستقیم خیطابا گئچیر.

قصیده­نین باشقا اؤزه­للیگی بودور کی تورک و فارس شعر تاریخینده اولان «دانیشما»(= مناظره) شعر نوعونون ان یئنی بیر شیوه­سی ایله شعر یازمیشدیر. بئله کی اونون زامانینا قده­ر شعرده دانیشما ایکی نفر آراسیندا گئده­رمیش.

تورکجه ده بو نوع شعره «دئدیم... دئدی...»، فارسجادا ایسه: «گفتم... گفت...» آدی دا وئرمیشلر. لاکین هیده‌جی شعرینده دانیشیقلار یالنیز شاعیر و مخاطبی آراسیندا یوخ، بلکه شاعیر و ساقی­دن علاوه، باشقا شخصیت­لر ده شعر فضاسینا داخیل ائدیلیر.

16- طبیعت وصفی

شعرلری­ فلسفی و عرفانی مضمونلار داشیماسینا باخمایاراق، گؤزه­ل بویالار ایله سوسلنمیش طبیعت تابلولاریندان دا خالی ده­گیلدیر:

صبح آچیلدی، نسم ترپندی،

قارقا اوچدو، خروس سسلندی،

ای صنم! دور سماوری یاندیر،

ای شکر لب! گتیر گیلن قندی.

17- تورکجه قافیه­لر

هیده‌جی تورکجه قافیه­لر گتیرمگه مئیلی اولان بیر شاعیردیر. او، اساساً تمیز و آری دیلده شعر یازماغی سئویر.

میثال اوچون 14/2-2 و 15/2-2 و 17/2-2 غزللرینده بونو آیدینجا حس ائدیریک. بورادا اوزدوم، دوزدوم، سوزدوم، بوزدوم و ...

و: وورسون، بورسون، اؤسگورسون، سورسون و ...

و: بویون، سویون، دویون، قویون، اویون و ....

و 1-1 قصیده­ده: دوداغا، هاچاغا، آیاغا، اوجاغا، اوراغا، داغا و ... کیمی قافیه­لر ایله تورکجه­میزی اجنبی هجمه­سیندن قورویور.

18- زنگان شیوه­سی

هیده‌جی آذربایجان تورکجه­سی­نین زنگان شیوه­سینده دانیشان و یازان بیر شاعیردیر. بیز اونون دیوانین حاضیرلارکن، زنگان شیوه­سی اؤزه­للیکرینی ساخلاماغا چالیشاراق، بعضی کلمه­لرین املاسینا ال وورمادیق. بو کلمه­لردن آشاغیدا نمونه وئریریک:

دیدیم (= دئدیم)                        سنن(= سنسن)

باخان(= باخاسان)                       دیمم(= دئمم)

قووان(= قوواسان)                       یوخو(= یوخدور)

گنه(= یئنه)                              ییرتیران(= ییرتیرسان)

نمه(= نمنه)                              مختارن(= مختارسان)

دیسه­م(= دئسه­م)                        بیلمیییز(= بیلمیسیز)

ائیلییم(= ائیله­یم)                             دؤگول(= ده­گیل)

یخه­مدن(= یاخامدان)

19- ادبی بزه­کلر

حکیم هیده‌جی، شعرده محتوا و مضمونا اؤنم وئردیگی کیمی، شعرین دیلینی­ده تمیز و ساغلام اولاراق ایشه آپارمیشدیر. ادبی صنتعلر ایچینده ائله بیر صنعت یوخدور کی شاعیر اونو تانیماسین و شعرلرینده استفاده ائتمه­سین. ائله واخت دا اولور کی بیر بئیتین ایچینده بیر نئچه ادبی صنعت ایشله­دیر. میثال اوچون آشاغیداکی:

سنین الینله گتیر توبه­دن ائدیم توبه،

آلیم چکیم باشا پئیمانه، سیندیریم پئیمان!

 

بئیتینده سکگیز ادبی صنعت ایشلتمیشدیر:

  1. ایهام (الینله ترکیبینده ایکی معنا واردیر: 1ـ سنین یاردیمین ایله. 2ـ سنین الیندن شراب آلیم).
  2. تشخیص(بیرینجی توبه).
  3. مکرر جیناس(توبه ـ توبه).
  4. مجاز(چکیم باشا= ایچیم)
  5. زائد جیناس(پئیمانه ـ پئیمان)
  6. تناقض گؤسترگه­سی(چکیم باشا# سیندیرم).
  7. اشاره(مولوی­نین بو بئیتینه اشاره وار: در جرم توبه کردن بودیم تا به گردن،/ از توبه­های کرده این بار توبه کردم).25
  8. ابداع یا بیر بئیتده نئچه صنعت ایشلتمک.

 

ها بئله آشاغیداکی:

صنم! سن ائتمه بزه­ک، قوی ائده بزه­ک طاووس،

گؤزه­ل! سن ائتمه گؤزون سورمه، قوی ائده جئیران.

 

بئیتده، بیر طرفدن معشوقه­نی طاووس و جئیرانا اوخشاتمیش(گیزلی یا مضمر تشبیه) و باشقا طرفدن اونون هر ایکیسینه ترجیح ائتمیشدیر(ترجیح ائدیجی یا مفضّل تشبیه).

آشاغیداکی بئیت ده بئله­دیر:

آیاغا دور، اؤزونو چوخ بگنمه­سین شمشاد،

اوتور یئره، اؤزونو آرتیق اؤگمه­سین ترلان!

 

بعضی تشبیه(= بنزه­تمه)لری ده یئنی، بدیع و چوخ گؤزه­ل اولموشدور. میثال اوچون، آشاغیداکی بئیتده معشوقه­نین اوزونو(= اوغوردونو) لاله­یه تشبیه ائتمیشدیر. بو تشبیه چوخ نادر و یئنی بیر حالدیر:

او قونچا، یا سنین آغزین، او طورره، یا ریحان؟

او لاله، یا سنین اوردون، او نقره، یا اندام؟!

 

اونون بو کیمی ایشلتدیگی چوخلو ادبی بزه­کلر، اونون نه قده­ر لطیف ذؤوق و سلیقه­یه مالیک اولماسینی گؤستریر. بیز بورادا بئیت سایلارینی گؤسترمکله، چالیشمیشیق هر بئیتده اولان لطیف و بدیع ادبی بزه­کلری استخراج ائده­ک.26

 

اتک یازیلار

 

  1. نوشین، ص29.
  2. تعلیقة الهیدجی علی المنظومه و شرحها، تهران، مؤسسة الاعلمی، 1365ش.
  3. صدر الدین الشیرازی، الحکمة لامتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه( اسفار) ج 9، درا احیاء الثرات العربی، الطبعه الرابعه، 1410 ق. (هیدجی الزنجانی. تعلیقه علی الاسفار).
  4. همان، ص117.
  5. پروردگارا! بو عذابی بیزدن بر طرف ائله! بیز ، دوغرودان ایمان گتیره‌نیک.(دخان/12)
  6. و اسرائیل اؤولادینی روسوای ائدن عذابدان قورتاردیق.(دخان/30)
  7. سن گؤیون آشکار بیر دومان گتیره‌جگی گونو گؤزله.(دخان/10)
  8. سون پیغمبر و معصوم اؤولادلارینا و هامی مؤمنلره سلام و هامی دوشمنلرینه لعن اولسون.
  9. ر حکیم آخوند محمد هیدجی، رساله­ی دخانیه، به اهتمام علی اکبر ولایتی، تهران، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1385، مقدمه.
  10. همان، 128.
  11. همان، ص130.
  12. همان، ص 3 ـ 202.
  13. ملاعبدلله، ص 62.
  14. همان، ص 63.
  15. همان، ص 50.
  16. باخ= ص 239 و243.
  17. هدایت یولونون تابع‌لیگینده اولانا سلام اولسون.(طه/ 47)
  18. رسول برگزیده دئییبرلر:« دونیانی سایمایانی، تانری جهنم اودوندان ساخلایار.»
  19. دی:« ای یهودیلر! اگر گمان ائدیرسینیز کی، آیری انسانلار دئییل، سیز آللّهین دوستلاری‌سینیز اگر دوز دئییرسینیزسه، اؤلوم آروزولایین!»(جمعه/8)
  20. رساله‌ی دخانیه، ص4.
  21. 1317ش. تبریز (به کوشش سیدجعفر موسوی) شرکت طبع کتاب، به سرمایه‌ی حاج محمدحسین انگورانی.
  22. علی هشترودی زنگان شهرینده 1377ﮪ . ق. ایلینده «کتابفروشی علویون» الیله «کلیات دیوان هیده‌جی محتوی تمام اشعار فارسی و ترکی» آدی التیندا 300 صحیفه‌لیک بیر مجموعه نشر ائتدی.
  23. «دانشنامه و دیوان حکیم اعظم و شاعر محقق حاجی ملامحمد هیده‌جی» با مقدمه و تصحیح رضانژاد (نوشین) و به اهتمام محمد دیهیم.
  24. رساله‌ی دخانیه، ص. ب.
  25. دیوان کبیر، چاپ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ج،1، ص112.
  26. علاوه­لر بؤلومونه رجوع ائدین.

 

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون مصحح دیوان ملا محمد علی هیدجی, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر محمدزاده صدیق دوزگون,شناختنامه ملا محمد علی هیدجی در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون راوی اشعار حکیم ملا محمد علی هیدجی, تحقیقات حسین محمدزاده صدیق دوزگون درباره حکیم ملا محمد علی هیدجی, حکیم ملا محمد علی هیدجی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون و حکیم هیدجی ,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی