تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هیدجی نین شعری نین بیر پارا مضمونلاری - 1
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق

حکیم هیده‌جی­نین شعرلری عمومیتله فلسفی ماهیت داشیییر. بـوتون دیوانیندا فلسفی ماهیت داشیمایان بیر بئیت بئله تاپیلماز. اصلینده تأکید ائتمه­لیییک کی او، شعرده ده اؤزونو بیر فلسفه مدرّسی و معلمّی کیمی گؤرور و سانکی طلبه­لرینه درس دئمک اوچون الینه قلم آلمیشدیر.

بیز اونون دیوانینی واراقلارکن، متنینده شایع اولان بعضی مضمونلاری قیسسا آچیقلامادان سونرا، میثاللار آشاغیدا سیرالاییریق.

1- وارلیق(= وجود)

وجود اصلدیر. بوتون وارلیقلارین قایناغیدیر، محض خئیردیر. شخصی و ذاتی وحدت ایله واحیددیر و بوتون شرطلردن اوزاق و بوتون قئیدلردن مطلقدیر. بو وجود، «حق» آدلانیر، صرف، خالیص و واجیبدیر. یعنی یالنیز بیر وارلیق واردیر کی او بیر «شاهید رعنا»دیر، «حق»دیر:

ـ لاوُجودَ وَ لا مُوجُودَ إلا الحَقْ.

ـ وَ لَیْسَ وُجُودٌ إلا الوُجُودَ الحَقْ.

ـ وَ الوُجوُدُ الحَقّ ُعَیْنُ الأشْیَاء.

 

هیده‌جی دئییر کی حققین صیفتلری اونون ذاتیندان ناشیدیر، یعنی ظاهیرده­دیر، باطینده ده­گیلدیر.

بوتون شئیلرین و تجسم تاپان هر نه­یین ذات، ماهیت و صورتلری ازل الازالدا، حق علمینده و بیلیگینده ثابت ایمیشلر و حق اونلاری بیلیردی. بونلارا «اعیان ثابته» دئییلر. بو بیلگی ایسه حققین ذاتیندادیر و حققین تجلّیسی ایله بو شئیلر و عینلر ظهور ائده­رلر. اگر حق تعالی متجلّی اولماسایدی، بو اعیان ثابته­ده ظهور ائتمزدیلر و بئله­لیکله بوتون وارلیغین یارانماسی و ظهورو، اونون تجلّی­سی سببی ایله­دیر. و اگر «حق» وارلیقدان غئیبت ائده­رسه، دونیا معناسینی الدن وئره­ر. هیده‌جی همین دونیا گؤروشونو تبلیغ ائدیر.

 

2- وارلیق بیرلیگی (= وحدت وجود)

وارلیق بیرلیگینه اینانانلار دئییرلر: لامَوْجُودَ سَوِیَ الحَقْ. یعنی: حقدن سونرا باشقا وارلیق یوخدور. و بیرده دئییرلر: لَیْسَ فِی الدّارِ غَیْرُهُ دَیّار. بو، او دئمکدیر کی بوتون گؤیلر، یئرلر، جانلی، جانسیز، بیتگی و گؤردوگوموز و حس ائتدیگیمیز هر شئی حقدن ناشیدیر و اؤزلری­نین مستقل وجودلاری یوخدور. باشقا سؤزله دئسک، بیرلیک یا وحدت، حق تعالی ذاتی­نین استقلالی آنلامیندادیر. بئله کی اونون وارلیغی­نین استقلالی، سبب اولور کی باشقا هئچ بیر وارلیق مستقل اولا بیلمه­سین و بوتون وارلیقلار «ظلّی» و «تبعی» اولسونلار. یعنی بوتون وارلیقلار اونون آیه و نماینده­سی کیمیدیرلر و هامی، اونون ظهوراتی و تجلّیاتی­دیر.

باشقا طرفدن بوتون وارلیقلار «ظهورات» اولاراق، اصللریندن یعنی حق تعالا ذاتیندان آیری دگیلدیرلر. چون کی اگر آیری اولسایدیلار، اوندا آللاهین مولودلاری حسابا گلردیلر، حال بو کی آللاه لَمْ یَلِدْ1 دیر.

آللاه بویورور: وَ هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَمَا کَنْتُمْ،2 یعنی: هارادا اولسانیز، او، سیزینله­دیر. بو، او دئمکدیر کی آللاه بوتون وارلیقلارا گونش کیمی و بوتون وارلیقلار اونا شعاع کیمی و یا کؤلگه کیمی­دیرلر.

 

وارلیق بیرلیگی بیزیم تورکجه یازان عارف شاعیرلریمیزین هامیسی­نین ایلهام قایناغی اولموشدور، بلکه دئمک گره­کدیر کی عرفانی ادبیاتیمیزین هامیسی بو اینانجدان قایناقلانمیشدیر.

وارلیق بیرلیگی­نین ایزلرینی بیز، اسلامدان قاباق تورکلرین شامانچیلیق اینانجلاریندا آراییب آختارمالیییق. بو اینانجا گؤره دونیادا اولان هر شئی «گؤی تانری»دان ناشیدیر و اونادا قاییدیر. اینسان وجودوندا اولان «تینtin» (= روح)، گؤی تانری طرفیندن گلمیش  و دونیادا مین بیر سفر ائتدیکدن سونرا اونا ساری دؤنه­جکدیر. هر بیر سفرده بیر دونا(=جسده) گیرن تین قاباقکی دونداکی اعمالی­نین حسابینی اؤده­ییر، سعادت و یا شقاوته دوچار اولور و سونوندا تانرییا ساری یؤنه­لیر.

بو اینانج، اسلامدان سونرا، یئنه‌ده یاشادی، عارفلر و باطینی فیرقه­لر یاراندی. ایندی اؤلکه­میزده یاشایان «اهل حق» پیرولری­نین اساس عقیده­سی ده وارلیق بیرلیگینه باغلانیر. اونلارین آراسیندا اناالحق دئینلر، بونو قصد ائدیرلر کی تامامیله آللاه فرمانیندا اولماق و باشدان ـ آیاغا آللاه عشقی ایله دولماق و اوندان محض اطاعت ائتمک، هوا و هوسی اؤزوندن اوزاقلاشدیرماقلا، اینسان هر ایشی آللاه امری ایله گؤره­ر، یعنی اؤزوندن اراده­سی اولماز و بوتون ایشلری آللاه گؤره­ر، اونا گؤره آللاه­ منده­دیر دئمک اولار. بو مقاما چاتماق ایسه هر کسه نصیب اولماز. چوخ تقوالی و تام پاک اینسانلار بئله کمال مرتبه­سینه چاتا بیلرلر. 

عارف و حکیم شاعیرلر، عمومیتله عرفانی مسأله­لری رمزی ایصطیلاحلار ایله دیله گتیرمیشلر. بودا اونا گؤره­دیر کی اونلارین اینانجینا گؤره بو معنالار، لفظه و سؤزه سیغمازلار و اونلار اوچون لفظ یوخدور. شرابدان قصد آللاه طرفیندن  وئریلن معرفت و علمدیر، معشوق آللاهدیر. بو حکیملرین، عارفلرین دیلیدیر.

3- صورت و هیولا

فلسفه­­ده، بیر شئیین فعلیت و شئیئیّتینی تأمین ائده­ن طول، عرض و ارتفاعی اولان جوهره، صورت دئییلیر. صورت  وارلیغین ان یوکسک مرتبه­لرینده قرار تاپیر و هیولا اوچون علت ساییلیر.

هرنمه صورتله تاماما یئته­ر،

صورت اولان یئرده هیولا ایته­ر.

(31/6-8)

صورت هیولایا وارلیق باغیشلایاندیر:

دولاندیریر هر یان، همیشه سرگردان،

دالیجا بو صورت منِ هیولانی!

(4/12-1)

هیولا وارلیغین آشاغی مرتبه­لرینده­دیر و صورتین معلولو حساب اولونور. صورت ایسه هیولانین علّتی­دیر:

کیمسه تانیماز من تک، بو گؤوهر ناپاکی،

اول صورت نحسی تک باطیلدیر هیولاسی!

(16/9-1)

هیولا فلسفه‌ده بئله تعریف اولور:« چئشیدلی صورتلر قبول ائده­ن یارادیلیشین ایلک ماده­سیدیر. صورت قبول ائتمه­سه، اونا «بالقوّه هیولا» و صورت قبول ائتدیکدن سونرا، اونا «بالفعل هیولا» دئییلیر:3

سنین اعانتین اولسا، تاپار حقیقته یول،

عینایتین اولا، صورت تاپار هیولاسی.

(19/3-3)

4- تجلی

هیده‌جی‌نین گؤروشونجه، بوتون وارلیق بیرلیگینه اینانانلار کیمی، هئچ بیر وارلیغی حق تعالی وارلیغیندان مستقل سایماق اولماز. بلکه هر بیر وارلیق ظلّی و تبعی اولاراق یاشاییر و شخصین کؤلگه‌سی کیمی، ذاتین آردینجادیر. و ظاهیر اولان، ظاهیر ائده‌ندن باشقاسی دگیلدیر و متجلّی، متجلاّدن آیری اولانماز. و باشقا طرفدن قرآندا دئییلیر: کُلُّ یَوْمِ هُو فی شأن.4 هیده‌جی بو آیه‌یه استناد ائدیله‌رک تجلّی‌نی ذاتدان داها آشاغی مرتبه حساب ائدیر:

تا اوزون دوشدو کؤلگه­سی جامه،

اول سبب خلق دوشدولر شکّه.

(97/1-7)

اولدو بو بیر جیلوه­ده کلّ جهان،

ذرّه صیفت گون ایشیغیندان عیان.

(4/1-8)

 

حققین اوزونون تجلّی­سینی چئشیدلی صورتلره گؤرمگه اشاره ائده­ن هیده‌جی، بوتون صورتلری گوزگویه تشبیه ائدیب، بوتون تعیّنلری اوندان بیلیر و کثرت ایچینده وحدت آختاریر. دئییر:

گوزگو اگر آستا، اگر اوسته­دیر،

یوز اولا یا مین، بیر اوزو گؤستریر.

(8/1-8)

و یا دئییر:

موج، سودان باشقا ده­گیل اؤزگه زاد.

(3/2-8)

و یا:

واحید اگر اولمییا، اولماز عدد.

(2/4-8)

و یا:

 

من کیمم، ای دوست! هانی اؤزگه­سی؟

بوردا مثل شخصدیر، اؤز کؤلگه­سی!

(65/5-8)

5- تسلیم و ریضا

عرفاندا تسلیم و ریضا بیر باخیشا گؤره 5- نجی و 6- نیجی مقام و فقر و فنادان قاباق ساییلیر. بو مقام‌دا سالیک اوچون، عشق و طلب، ها بئله حضور و غیبت کیمی، تسلیم و ریضادا بیر جوره بیری ـ بیرینه باغلیدیر و سانکی ایکی قاناد کیمیدیرلر. هیده‌جی بو ایکی قانادا فلسفی باخیر:

نه قده­ر ای دوست! قوللوق اولسا بویور،

قاباقدا حاضر خیدمت، مطیع فرمانام!

(5/7-1)

دؤیه­رن دؤی! سؤیه­رن سؤی! کسه­رن باشیمی کس!

دؤزه­رم، چاره یوخومدور، گئده­رم فرمانه.

(24/14-1)

هیده‌جی! هیچ دانیشما! ائله اؤز پاییوه شوکر،

دؤز اگر باشیوا گؤیدن کجک و پایه گلیر.

(4/8-2)

منم ، کی دوست یولوندا جفادان اینجیمیرم،

نه چونکی مذهب عاشیقده، اینجیمکدی گوناه.

(4/19-2)

قضای حققه ریضا اول، بو گون ازل گونده،

خدای هر نه مقدّر ائدیب اولور جاری.

(3/26-2)

اول ریضا قسمته، وار حکمتی آللاهین ایشی،

اول دؤنده­ردی قیشا یایی، ائده­ر یای قیشی.

(1/30-2)

هر نئجه هر نه مقدّر ائدیب اولسون اولاجاق،

وئر ریضا حؤکم قضایا، آچ اوزوندن قیریشی.

(2/30-2)

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد علی هیدجی, پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد علی هیدجی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون حکیم ملا محمد هیدجی, شناختنامه حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح دیوان حکیم ملا محمد علی هیدجی, حسین محمدزاده صدیق از حکیم محمد علی هیدجی میگوید, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی