تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هیدجی باره سینده گؤرۆشلر و نظرلر - 2
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : گؤرۆشلر و نظرلر, | بازدید : 21

4 ـ مرتضی مدرسی چهاردهی5

فارس دیلینده یازېلان منتخبی از تاریخ فلاسفه‌ی اسلام آدلې کیتابېن مؤلفی مرتضی مدرسی چهاردهی، اسرار سبزواری و فلسفه‌ی او فصلینده هیده‌جی‌دن سؤز ائدیب یازېر:

« در آخر خیابان خیام آرامگه شریف آقا سید ناصر الدین مزار تهرانیان است، در کنار تربت آن امام‌زاده، مدرسه‌ای بود مانند مدارس الهیات، گروهی از دانشجویان روحانی در آن‌جا حجره داشتند، اینک قسمتی از نمونه‌ی غرفه‌ها باقی است، تا سال 1314 خورشیدی مدرس بنام مدرسه، حکیم هیده‌جی بود. در آن زمان‌ها، استادِ کتاب شرح منظومه‌ی سبزواری به شمار می‌رفت.

حاج آخوند ملا محمد هیده‌جی در مدت بیست و پنج سال، از بامدادان تا شامگاهان کتاب اسرار سبزواری را برای دوستداران حکمت درس می‌گفت. مانند سایر مدرسین فلسفه نظریات فلاسفه‌ی یونان و اسلام را تجزیه و تحلیل می‌کرد، آن‌گاه شرح منظومه را که خلاصه‌ای است از تألیفات صدرالدین شیرازی، در برابر آن نظریه‌ها می‌سنجید و به‌ راستی حکیمانه و استادانه می‌‌پرداخت. این حکیم و عارف و شاعر پاک‌دل، زندگانی ساده و بی‌آلایش علمی و روحانی داشت، دانشمندی وارسته و عارفی صاحب نظر و حال بود، نه هوچی‌گری سیاسی داشت، نه منافق و دورو بود و نه متملق دوران! عاشق درس و بحث و عبادت پروردگار بود.

چون از تربیت شدگان حاج میرزا حسین سبزواری ( از شاگردان حاج ملاهادی سبزواری) و آقا میرزا ابوالحسن جلوه به شمار می‌‌رفت، دانش و فضیلت چنان در وی اثر گذاشت که روز وفات خود را پیش‌بینی کرد و آن را شب وصال خود دانست. وصیت‌نامه ‌ای نوشت که خواندنی است.

چه نیکو سروده است مولوی:

خود ز فلک برتریم وز فلک افزون‌تریم،

زین دو چرا نگذریم منزل ما کبریا است.

عالم خاک از کجا گوهر پاک از کجا،

بر چه فرود آمدیم؟ بار کنیم این چه جا است؟

بخت جوان یار ما، دادن جان کار ما،

قافله‌سالار، ما فخر جهان مصطفا است.

 

این است تربیت روحانی اسلامی که در پرتو آن تعلیمات پاک، بزرگانی در دنیای دانش جلوه‌گر شدند که افتخار جهان آدمیت به شمار می‌روند و تاریخ ایران و اسلام نام زرین ایشان را در سرلوحه‌ی افتخارات خود ثبت کرده [است.]

دانش و هنر باید در جان آدمی اثر گذارد وگرنه با نیروی حافظه و بازی با الفاظ چه اثری در نفوس خواهد گذاشت؟! هر گاه کرّ و فری چندروزه گسترده شود، « ناگهان بانگی برآمد خواجه مرد!»

آری، حکیم هیده‌جی از مدرسین مشهور کتاب شرح منظومه‌ی سبزواری در تهران بود و خلاصه دروس خود را در حکمت طبیعی و الهی و منطق [به] صورت کتابی به نام حاشیه بر شرح منظومه‌ی سبزواری تألیف کرد و در 1344 ﻫ.ق در 450 صفحه در تهران چاپ شد. این بود نمونه‌ی کوچکی از یکی از شاگردان مدرسه‌ی امام جعفرصادق(ع) پیشوای ششم شیعیان جهان.»

 

5 ـ شیخ موسی الزنجانی6

الفهرست لمشاهیر و علماء زنجان کیتابې‌نېن صاحیبی موسا زنجانی، اثری‌نین 599 ـ نجو ماده‌سینده هیده‌جی‌‌دن دانېشېر و دئییر:

« مُحمد ُبنُ ‌الْحاج معصومعلی الهیدجی [العلامة الحکیم] المَدْعوُّ بِالْهیدجِی، قَرَأ فِی ابْتِداءِ تَحْصیلِه  بِهیدَج علی مولی علی، ثُمَّ اْنتَقَلَ إلی قَزوین، وَ قَرَأ عَلَی السَّیدِ عَلَی صَاحبِ الْحاشیة، ثُمَّ اْنتَقَلَ إلَی تَهران مُسْتفیداً وَ مُفیداً وَ قَاِطناً بِهَاء إلی. أنْ تُوَفّی سَنَةَ 1348 وَ ُنقِلَ جَنَازَتُه إلَی قُم وَ دُفِنَ فِی مَقْبَرةِ بابلان فاضل زاهد، محقق، مدرس، حکیم، وَرَعَ جَامِع لِلْمَعْقوُلِ وَ الْمَنْقوُلِ، أمْرُه فِی الْجَلالة أشْهَرُ مِن أنْ یُبَیِّنَ، شَرْحُ حَالِه فِی أدْوارِ حَیوتِهِ، یَلیقُ بِکتابِ مفرد وَ حَیْثُ قَدْ تَرْجَمَ نَفْسُه بِاسْتِدعاءِ بَعْضِ أصْدِقَائِهِ وَ طَبَعَ فِی آخِر شِرْحِهِ لِلْمَنْظوُمَةِ وَ لایَخْلوُ ایرادُه فِی هذَا الفِهْرِستِ مِنَ الفَائِدَةِ قَالَ بَعْدَ کَلامِ لَهُ ... .

وَلَهُ مِنَ التّألیفَات‌:

  1. 1.   شَرحُ مَنْظوُمَةِ السَبزواری
  2. 2.   کِتابُ الکَشْکوُلِ لَمْ‌یَطْبَع
  3. 3.   دیوان مطبوع. »

 

6 ـ میرعلی منافی7

 1981ـ نجی ایل باکی شهرینده نشر اۏلان جنوبی آذربایجان ادبیاتی آنتالوگیاسېکیتابېنا هیده‌جی‌دن 30 صحیفه‌لیک شعر سالان میرعلی‌منافی‌خسروشاهی اۏنون حاققېندا یازېر:

« محمد معصومعلی اۏغلو هیده‌جی، هیجری 1270ـ نجی ( میلادی 1853) ایلده زنجانېن هیده‌ج کندینده، کندلی عائله‌سینده آنادان اۏلموش، ایلک تحصیلینی کند مکتبینده آلمېشدېر. 1879 ـ 1887 ـ نجی ایللرده اۏ، قزوینده و تهراندا اۏخوموش، سۏنرا ایسه مجتهد آدېنې آلماق اۆچۆن نجف شهرینده تحصیلینی دوام ائتدیرمیشدیر. یۏلدا، هیده‌جی‌ده اۏلان کاروانا هوجوم ائتمیشلر، تالان اۏلونموش شئیلر ایچه‌ریسینده اۏنون دیوانې‌دا گئتمیشدیر. سۏنرا شاعیر چۏخ چتینلیکله دیوانېن یالنېز بیر حیصّه‌سینی برپا ائده بیلمیشدیر.

1892 ـ نجی ایلده تحصیلینی بیتیریب وطنه قایېدان هیده‌جی، تهرانا کؤچمۆش و عؤمرۆنۆن آخېرېنا کیمی مدرسه‌ده معلّم‌لیک ائتمیشدیر.

... شاعیر اۆچ دیلده: آذربایجان، فارس و عرب دیللرینده اثرلر یازمېشدېر. امپریالیزم علیهینه یازېلمېش رساله‌ی دخانیه 1892 ـ نجی ایلده نشر اۏلموشدور.

هیده‌جی شرح منظومه آدلې فلسفی اثرینی عرب دیلینده یازمېشدېر. بو اثر 1925ـ نجی ایلده تهراندا چاپ ائدیلمیشدیر.

محمد هیده‌جی، هیجری 1347ـ نجی ( میلادی 1928 ـ نجی) ایلده تهراندا وفات ائتمیشدیر. »

 

7 ـ کریم نیرومند8

هیده‌جی‌نین دقیق و استنادلې حال ترجمه‌سینی، زنجانلې تدقیقاتچې کریم نیرومند یازمېشدېر. اۏ، عرفا و حکماء استان زنجان کیتابېندا اۏنون حال ترجمه‌سینه بئله باشلایېر:

« حکیم متأله، زاهد وارسته، عالم عامل، شاعر نکته‌پرداز، مدرس محقق، جامع معقول و منقول، حاجی ملامحمدبن‌حاجی‌معصومعلی به سال 1270 ﻫ. ق در قریه‌ی باصفا و عالم‌خیز هیده‌ج، واقع در ده فرسخی شرق زنجان، متولد گردید. و در مدرسه‌ی دینی همان ده متون مقدماتی را فرا گرفت و بعد به سال 1297 به قزوین رفته و در مدرسه‌ی حسنخان و حسینخان ساکن [شد]  و مدتی از محضر شادروان سید علی خوئینی، به آموختن علوم معمول مانند صرف و نحو و منطق و معانی و بیان اشتغال ورزید و سپس به تهران منتقل و از محضر خلد آشیان حاج میرزا حسین سبزواری (متوفی 1318 ﻫ. ق.) در تهران، که سرآمد شاگردان دانشور یگانه و آموزگار فرزانه حاج مولی هادی سبزورای متخلص به اسرار ـ علیهما رحمة الله الباری ـ بود و در علوم شرعیه از شاگردان زعیم بزرگ شیعه حاج میرزااحسن شیرازی م ـ 1312 ﻫ. ق. و در علوم ریاضی بر سایر معاصران خود تقدم داشت؛ قسمتی از علم کلام و ریاضی را استفاضه نمود و در محضر حکیم بارع و متأله شامخ آقا میرزا ابوالحسن متخلص به جلوه ـ قدّس سرّه ـ و آقای حکیم تحصیل معارف حقه و تحصیل فنون حکمیه کرد و سایر علوم را از فقه و اصول و حدیث، هر کدام به لیاقت و مناسبت استعداد مظان خود استفاده نمود. و از تهران عازم عتبات عالیات گردید و در اخذ علوم معقول و منقول و تکمیل آن‌ها متحمل زحمات بسیار گشت. و با دست پر به تهران مراجعت نمود و در مدرسه‌ی منیریه جنب مزار سید نصیر الدین معروف در خیابان خیام (که امروزه به علت عبور خیابان از آن حدود، منهدم گردیده است و قسمتی از غرفه‌های آن باقی مانده) به تدریس معقول و منقول و تصفیه‌ی باطن مشغول [شد.]  و از معاشرت با عوام و اشخاص فرومایه دوری می‌کرد و به بحث با طلاب علم و تحقیق می‌گذرانید. و مدام رو به قبله می‌نشست و نافله‌ی شب را به‌ هیچ وجه ترک نمی‌گفت. و تا آخر عمر، تن به ازدواج نداد. بعضی او را از اوتاد و اخیار زمان می‌دانند ـ ولله اعلم باصواب ـ . و در زهد و تقوی و جامعیت در مراتب علم و عمل عند الکلّ معروف و مشهور بود.

بهشتی روان حکیم هیده‌جی در حدود 1314 ﻫ. ش ( 1346 ﻫ. ق) در همان مدرسه وفات یافت و بنا به وصیت خودش، جنازه‌اش را به شهر دار الایمان قم حمل [کردند.]  و پس از آن که شادروان آیت الله شیخ عبدالکریم یزدی بر او نماز خواند. در سمت شرقی بارگاه حضرت معصومه علیها سلام که در آن زمان قبرستان بود در مقبره‌ی بابلان به خاک سپردند، رحمة الله علیه. »

 

8 ـ علی هشترودی

علی هشترودی 1327ﻫ. ق. ایلینده زنگان شهرینده نشر ائتدیڲی کلیات دیوان هیده‌جی کیتابېنا یازدېغې مقدمه‌ده، اۏنون حال ترجمه‌سی و شعرلری‌نین تحلیلینی تقدیم ائدیر. اۏنون اؤن سؤزۆندن بعضی سئچمه‌لر بئله‌‌دیر:

« حکیم هیده‌جی در مدت حیات خود، با کمال مناعت و قناعت زندگی کرد و به حطام دنیوی ارزشی قایل نشد و برای کسب آن زبان به مدح کسی نگشود و در زندگی پیرایه‌ای به خود نبست و ظاهراً محبوبیت و محترم بودن خود را مرهون همین سادگی و بی‌پیرایگی می‌داند. چنان که گوید:

گلیر خۏشو منه بیر پاره‌نین بودور جهتی،

کی باغلامام اؤزۆمه هئچ ‌وقت پیرایه.

 

خود عالمی بود با عمل و به آنچه ایمان و عقیده داشت به کار می‌‌بست و فساد زمانه را از فساد عالم می‌داند و به مصداق اذا فُسِدَ العالِم، فُسِدَ العالَم چنین فرماید:

چو داننده‌ی کار و آگاه راه،

تبه گشت، گردد جهانی تباه.

 

و از این که مردم در پی آب و رنگ رفته و اندیشه‌ی نام و ننگ را ندارند، سخت خشمگین است و چنین مردمی را نفرین می‌کند:

چه بد روزگاری است این روزگار،

که دورند مردم ز ناموس و عار.

همه چون زنان در پی آب و رنگ،

ندارند اندیشه‌ی نام و ننگ.

 

می‌گوید مرد را طاقت تحمل این دردها و آلام نیست و همین آلام است که مرد حقیقی را به سوی مرگ سوق می‌دهد:

کجا می‌برد مرد این درد را،

چنین دردها می‌کُشد مرد را.

 

مردی است مهمان‌دوست و مهمان‌نواز و مهمان‌نوازی را از افتخارات خود می‌شمارد:

به گیتی همین بس مرا افتخار،

که نامم به مهمان نوازی است جار.

 

می‌گوید به مصداق اَکرِموا الضَّیْف وَ لَو کانَ کافِراً باید انسان مهمان‌نواز باشد. زیرا مهمان هدیه‌ی خدا است. ولی این هدیه‌ی خداهم باید رعایت حال میزبان را بکند. و ماندن بیشتر از سه روز را جایز نمی‌داند:

حضرت بویوروب ائدیز قۏناغا،

اکرام، کی هدیه‌ی خدادېر،

ایکی گۆنه حققی وار قۏناغېن،

گر اۆچ گۆنه تن قالا روادېر.

اۆچ گۆندن علاوه‌‌سی قۏناقدان،

ائو صاحیبینه گؤره جفادیر.

گر اۏن گۆنه گئتمه‌دی خدادان‌ـ

بو هدیه ده‌ڲیل، گلیب بلادېر.

 

و از ضعف مسلمین و نیرو گرفتن کفار سخت هراسناک است و آرزو می‌کند که شمشیر حق از نیام بیرون آید و جهان را از کفر و کین پاک سازد:

کنون کفر افزود و اسلام کاست،

نه چندان که آید به گفتار راست.

مگر دست حق آید از آستین،

جهان را کند پاک از کفر و کین.

 

هیده‌جی مردی است پاک اعتقاد، به خدا و پیغمبر و ائمه اطهار(ع) ایمان کامل دارد و با آن که مردی است حکمی، از علاقمندان عرفان و تصوف نیز هست. غزلیاتش از چاشنی عرفان عاری نیست و ظاهراً چنان‌چه از اشعار دانشنامه و هم‌چنین برخی از غزلیاتش برمی‌آید، به تصوف و عرفان نیز گراییده است. ولی از مذهب متصوفه تبری می‌جوید:

مذهب صوفی‌لره نسبت منی،

وئرمه، گؤزۆم سؤومه‌دی بو سۆرمه‌نی.

(11/5-8)

 

بالاخره می‌توان گفت هیده‌جی در راه حصول به حقیقت، از تمام علایق مادی دست کشیده و در طول عمر خود به سوی هدف خداشناسی و وصول بدان در حرکت بوده است، چون هدف بی‌نهایت بود حرکت او نیز نهایت و پایانی نپذیرفت و تا آخر عمر دست از تحصیل علم و تعلیم برنداشت. »

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد علی هیدجی, پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد علی هیدجی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون حکیم ملا محمد هیدجی, شناختنامه حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح دیوان حکیم ملا محمد علی هیدجی, حسین محمدزاده صدیق از حکیم محمد علی هیدجی میگوید, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی