تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هیدجی باره سینده گؤرۆشلر و نظرلر - 3
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : گؤرۆشلر و نظرلر, | بازدید : 657

9 ـ عزیز محسنی

عزیز محسنی، 1374، نجو ایلده آذربایجان ادبیات تاریخیندن قېزېل یارپاقلار عنوانلې کیتاب نشر ائتمیشدیر. بو کیتابدا نسیمی، فۆضولی، هیده‌جی، خلخالی، نباتی، صراف و معجز شبستری حاققېندا مقاله‌لری واردېر. هیده‌جی ایله علاقه‌دار اۏلان مقاله‌سینده دئییر:

« حکیم ملامحمد هیده‌جی بیر وطن‌پرور، یورد سئوه‌ن شاعیردیر. اۏ، اؤز آنایوردونو، دۏغما کندینی بۆتۆن وارلېغې ایله سئویر و بۆتۆن حیاتی بۏیو، یئری گلدیکده دۏغولدوغو، بۏی آتدېغې کندین طبیعتینی، اقلیمینی، سرین سولارېنې، اۆره‌ک آچان منظره‌لرینی خاطیرلایېر.

اۏ، سئویملی اؤلکه‌سیندن، دۏغما کندیندن آیرې دۆشمه‌ڲینه گؤره اۆره‌کدن آجېیېر و بؤیۆک بیر نیسگیل ایله بو آیرېلېغې دیله گتیریر:

فغان کی حسرتی قالدې اۆره‌کدن هیده‌جین اۏل،

سۏیوق بولاقلارې، باشې دومانلې داغلارې.

(14/26-2)

یا خود:

فلک منی آتدېن فراقا هیده‌جدن،

قایېتماغا یۆخدور اۏ کنده ایمکانی.

 

اۏ، دؤنه ـ دؤنه دۏغما کندیندن آیرې دۆشۆب، غۆربت اؤلکه‌ده اسیر بیر حالدا یاشادېغېنې یاندېرېجې و اۆره‌ک داغلایېجې سؤزلر ایله افاده ائدیر و اۏنو اؤز دیارېندان آیېران شهره لعنت یاغدېرېر [و]  نفرین ائدیر:

عجب دۆچار اۏلدوم، اسیر و خوار اۏلدوم،

خدا خراب ائتسین، بو شهر تهرانی.

 

اۏ، وطنیندن، یوردوندان، ائلیندن، اۏباسېندان اوزاق، غۆربت بیر شهر و دیاردا یاشماغې اؤزۆنه بیر بؤیۆک بدبخت‌لیک و اۏغورسوزلوق حساب ائدیر و یازدېغې، یاراتدېغې غزللر و قصیده‌لرده آردې کسیلمه‌دن بونا اشاره‌ ائدیر:

منم کی واله و ماتم، همیشه سرگردان،

منیم مۆرادېما هرگز دۏلانمادې دؤوران.

آسېلدې بؤزکۆمه هیده‌جده مهره، بو ایام،

اۏلوب وطن منه دراالخلافه‌ی تهران.

عنانی الدن آلېب گردش زمانه،‌ منی‌ ـ

بو شهره سالدې، بو شهری خدا ائده ویران.

 

حکیم هیده‌جی اینسانېن آزادلېغېنا اۆره‌کدن اینانېر. اۏ دئییر:« اینسان بو دۆنیایا آزاد گلیب و گره‌ک آزاد یاشاسېن، اینسان اۏغلو گره‌ک اؤز طالعی‌نین یییه‌سی اۏلوب، هئچ بیر کسه بۏیون اڲمه‌سین:

کیشی! تارې، سنی دۆنیادا خلق ائدیب آزاد،

سن اؤزگه‌نی، اؤزۆوه ایستیره‌ن، نه‌دن ارباب؟»

 

شاعیر، اؤلکه‌ده سۆره‌ن شاهلېق، استبداد و زوراکیلیقلا بارېشمازدېر. اۏ، اؤلکه‌نی فلاکت و آجلېغا یؤنه‌لدن و خلقین سعادتی‌نین قاباغېنې آلېب و اۏنلارې، بدبخت‌لیک، مرض، قیتلیق، دۆشگۆنلۆک و آجلېغا دۏغرو آپاران قاجار شاهلارېنې بئله نفرین ائدیر:

آللاه بو شاهېن بختی دؤنۆب، تختی دۏلانسېن،

مشکل بونون عهدینده دۏداغې گۆلن اۏلسون.

 

اۏ، مستبد و عیّاش ناصرالدین شاهېن، میرزارضا کرمانی طرفیندن انقلابې شکیلده اؤلدۆرۆلمه‌سیندن شاد اۏلور و دئییر:«رعیّتی دۆشمن‌‌لره ساتان ساتقېن شاه اؤز یاخاسېنې خلقین انتقامېندان قورتارا بیلمز:

اۏ شه کی، دۆشمنه ساتدې رعیّتی، گؤردۆن،

نئجه اجل اۏخونا سینه‌سی دۆچار گلیر.»

 

هیده‌جی یازېب یاراتدېغې بۆتۆن غزللرده، قصیده‌لرده، مثنوی‌لرده، ترکیب‌بندلرده، ایکی اۆزلۆلۆک و ریاکارلېقلا آچېق ـ آچېغا مبارزه آپارېر. اۏنون نظرینده، ریاکارلېق ان پیس بیر خصلت سایېلېر، اۏ غزللرینین بیرینده بو باره‌ده بئله سؤیله‌ییر:

عاغېللېیام، ده‌لییم، من پیسم، اگر یاخشې،

ائله بویام کی وارام، آدم ریا ده‌ڲیلم.

 

شاعیر اؤز اثرلرینده سئوگی و محبّته بؤیۆک یئر وئریر، اۏ، دئییر:« هر بیر اینسانیېن سینه‌سینده، گره‌ک اۆره‌ک محبت ایله [و] سئوگی ایله چالخالانسېن، سئوگی‌سیز حیات فایداسېزدېر، اۆره‌‌ک محبتدن بۏش اۏلسا، اۆره‌ک ده‌ڲیل، بیر تیکه اتدیر:

آدمه معنادا گره‌کدیر کؤنۆل،

کؤنلۆ اگر اۏلمایا آدم ده‌‌ڲیل.

* * *

بو اۆره‌گه، مهر و محبت گره‌ک،

یۏخسا اؤزۆ بیر تیکه اتدیر اۆره‌ک.

* * *

بو ایچی بۏش قېرمېزې اتدن مۆراد،

قلب ده‌ڲیل، قلب اۏلور اؤزگه‌زاد.»

 

هیده‌جی، اینسانا بؤیۆک بیر منزلت و مقام قائیلدیر. اۏ، اینسانې بو دۆنیا ایچره آللاهېن مظهری و خلیفه‌سی بیلیرکی، خالق متعال اؤزۆنۆ اینساندا نمایش ائتدیرمیشدیر:

سن دئمه اینسان سۆمۆکدۆر، دری،

بیل اۏنو، حققین مثل و مظهری.

* * *

آیت کبرای خدادېر بشر،

حق اؤزۆنۆ اۏندا ائدیب جلوه‌گر.

 

هیده‌جی، بو اینسان‌پرور شاعیر، اینسانلاردا اۏلان بۆتۆن نقصانلارې، چاتماـ      مازلېقلارې، اؤز درین و ایتی باخېشلارې ایله گؤرۆر. اۏ، « ال گؤتۆر» آدلې غزلینده، ریاکار زاهیدلری  [و] طاماهکار تاجرلری قامچېلایېر، اۏنلارېن ایچ اۆزۆنۆ آچېر و اۏنلارا دئییر:« ریاکارلېقدان ال گؤتۆرۆن:

زاهید بی‌چاره بسدیر بیر بئله قېلدېن نماز،

سبحه و سجاده‌نی یېغ، بو، ریادان ال گؤتۆر.

بیر بئله ای خواجه! یېغدېن مال و دۆنیا دۏیمادېن،

تا نه واختا حرص، بو فانی سرادان ال گؤتۆر.

تاجرِ بدنفسِ خوش‌ظاهر، پیمبردن اوتان.

بسدیر ای نامرد! تنزیل و ریادان ال گؤتۆر.»

 

هیده‌جی، آزادلېق سئوه‌ن و اینسانلېغا حؤرمت بسله‌ین عارف بیر شاعیردیر، هیده‌جی‌یه گؤره، اینسانلار اؤز عمل‌لرینین قاباغېندا مسئولیت داشېرلار، هر کیمسه بو دۆنیادا دۆز یۏل گئتسه، شبهه‌سیز کی، اۏ اؤز مۆرادېنا چاتاجاق، پس خلقین ایشینه ریاکارلېقلا قارېشېب دخالت ائتمک یاخشې بیر ایش ده‌ڲیل. اۏ، اؤزۆنۆ یالانچې  [و] ریاکار زاهیدنمالارا توتوب، ساده و اۆره‌گه یاتان بیر طرز ایله بئله افاده‌ی کلام ائدیر:

دانېشما زاهید، اگر سؤز ائشیتمه‌دیم سنه نه،

من اؤز خُدامه گۆناه ائتدیم، ائتمه‌دیم سنه‌ نه.

 

حکیم محمد هیده‌جی‌نین یازېب یاراتدېغې شعرلر، هامېیا دۏغما و اۆره‌گه یاتاندېر. اۏ خلقینه خطاب دئییر:« ایشله‌مکدن هئچ زامان ال چکمه‌یین، بو دۏغرو سؤزدۆر آجېن ایمانی اۏلماز، آنجاق عینی زاماندا مال قازانماغا چۏخ حریص و طاماهکار اۏلمایېن.»

هیده‌جی، یاراتدېغې شعرلرده آتالار سؤزلریندن، ضرب المثل‌لردن، یئرلی ـ یئرینده فایدالانېر. اۏ « هو المحمود» آدلې غزلینده اۆزۆنۆ ـ اؤز اۏخوجولارېنا توتوب بئله سؤیله‌ییر:

آس جان قولاغېنا بو سؤزۆ، تنبل اۏلما دور،

گئت ایشله، تاپ چؤره‌ک، یۏخو ایمان خدایا آج.

چۏخ حرص مال قازانماغا وئرمه معاش اۆچۆن،

ائتمک گره‌ک تلاش، ولی قدرِ احتیاج.

گل همت ائیله، حاجتیوی کس بو خلقدن،

مشهوردور کی:« شیری ائده‌ر تۆلکۆ، احتیاج. »

 

10 ـ غلامحسین رضانژاد

غلامحسین رضانژاد، هیده‌جی دیوانې‌نېن 4ـ نجو نشرینه یازدېغې اؤن سؤزده، اؤنون اؤز کئچمیشی و اثرلرینی شرح ائتمیشدیر. همین اؤن سؤزده دئییر:

« آری سخن از بزرگ مردی و سترگ حکیمی دانادل از این سرزمین است که هرگز نقش مهر و رنگ خدایی ـ صَبْغَةُ الله وَ مِنْ اَحْسَنَ مِنَ اللهِ صَبْغَةُ ـ را از لوح دل و جان نشسته [است.]  

شگفتا، سخن آوری که شرح منظومه‌‌ی حکمت و منطق فیلسوفی عالیقدر چون سبزواری را با مراجعه به آثار حکمی و عرفانی و کلامی، چونان: شرح تجرید خواجه و قوشچی و دوانی و حواشی صدرالدین دشتکی و فرزندش غیاث الدین منصور و شوارق الالهام ملاعبدالرزاق لاهیجی در کلام، به منصه‌ی تحقیق نشانده و در حکمت عام و خاص، از شفا ی بوعلی و التحصیل بهمنیاربن‌مرزبان شاگرد پور سینا را در عرصه‌ی مطالعه‌ی خود در آورده و همه‌ی آثار موروثه‌ی این فن را یک به یک در ترازوی نقد و موشکافی سخته [است،]  تا به تألیفات ملاصدرا رسیده و همه‌ی عمر بارآور خود را به هیرسایی با آثاری چونان: قبسات و اسفار اربعه و دیگر کتب این استاد و شاگرد، جفت بوده [است.]  و همه‌ی این آثار و کتب جز به زبان عربی نیست.

چگونه در انشاء و انشاد دانشنامه چنان به فارسی سخن رانده، که این اثر با همه‌ی کوتاهی و کمی، نه تنها در زبان فارسی نمونه‌یی بی‌بدیل است، که در آوردن گونه‌های عقاید و علوم الهی و اصول و پایه‌ی راستین فلسفه و معارف حقه و مبانی  علم کلی و ربوبیات در نوع خود بی‌مثل و ناهمانند می‌باشد.

بنابر نقل شادروان مرحوم «ملاعلی معصومی همدانی» که از مراجع علمی و مذهبی اخیر بود، و نگارنده چندبار به حضور باهرالنور او رسیدم، حکیم هیده‌جی ابهری ثلث آخر هر شب را به تهجد و اقامه‌ی نافله می‌پرداخت، و موقع جلوس، همیشه روی بر قبله می‌نشست و به گفته‌ی آقای منوچهر صدوقی  سها در تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرا، به نقل از آیت الله معصومی همدانی، حکیم هیده‌جی کتب حدیث و اخبار آل محمد، مانند کافی و من لایحضر و غیره را روی کتب ادبی مانند مغنی و غیره می‌نهاد.

این تعبد و پارسایی حکیم، حاصل معرفت و برداشت‌‌های علمی و معنوی است که آن عارف الهی، از علوم و معارف آل محمد(ع) داشت. و در همه‌ی عمر پر برکت و تقوای خود، هیچ چیز را بر شیوه‌ی مرضیه و اخلاق حسنه‌‌ی پیشوایان شیعه بر نگزیده است و بدان‌گونه که در حدیث یا خبر وارد است: العَبودیَّةُ جُوهَرةٌ کُنْهُما الرَّبوبیَّةُ و به همین دلیل در دانشنامه  فرماید:

ببر پیش پروردگاری نماز،

که او بی‌نیاز است و آگاه راز.

بزرگی بجو، در پرستندگی،

خدایی کند بنده، از بندگی.

 

آن‌‌گاه که باید ربوبیت را در کنه عبودیت جستجو کرد و آن‌چه از عبودیت پنهان است در ربوبیت یافت و بر عکس، خوانندگان دانشنامهی خود به ویژه جوانان را که شاخه‌های نورسته‌ی باغ امکانند، به پیروی از کیش پیامبر اکرم بر‌می‌انگیزد و آنان‌ را از گرانجانی و تن‌پروری بر حذر می‌دارد.

ملامحمد بن معصومعلی هیده‌جی، بالذات شخصی قانع و عابد و ورع بوده، نفس قدیس آن رادمرد آسمانی، چنان‌که از مضامیندانشنامه اش برمی‌آید، جز شیوه‌ی پاکان و پارسایان را نرفته [است.]  و اگر غمی بر سینه‌ی شرحه‌ ـ شرحه‌اش سنگینی می‌کرده، غیر از غم بینوایان و دردمندان فقیر و بی‌بضاعت نبوده است؛ چنان‌که پس از اتمام دانشنامه، دوباره در سال یکهزار و سیصد و سی و شش هجری قمری، آن زمان که قحط و غلا فریاد مستمندان را به افلاک می‌رساند، و در همین سال، تحت عنوان رَجْعَةُ بَعْدَ وَقْفَة به سرودن قسمت آخر دانشنامه پرداخته می‌گوید:

«قیمت اجناس یک برابر و نیم شد و به سبب نایابی نان و قحطی قوت و غذا دسته ـ دسته می‌میرند. »

 آن‌گاه ثروتمندان را به کمک بینوایان تشویق می‌کند، می‌فرماید:

ز مردم همی‌مرد، روزی دویست،

چه‌سان من بگویم، که ناگفتنی است.

سر رهگذر مرده از مرد و زن،

نه چندان که بتوان نمودن کفن.

زن و مرد و پیر و جوان، دخت و پور،

برفتند با حسرت نان، به گور.

من این را سرودم که آیندگان،

بگریند، بر مردم این زمان.

اگر من دهم شرح این ماجرا،

چو نی از دل سنگ خیزد نوا.

خنک آن ‌که نان داد و جانی خرید،

بهشتی به یک گرده نانی خرید.

 

در مورد قناعت و خرسندی خود از متاع دنیا و حطام آن در قطعه‌ای سروده است:

به‌ پاکی دل پیران پارسا سوگند،

که من به جاه و جلال جهان، نیم در بند.

من از تمام جهانم به گوشه‌ای خشنود،

من از متاع جهانم، به توشه‌ای خرسند.

ز مال و مکنت دنیا، نگاه پوشیدم،

چو از نخست، چنین داد پیر را هم پند.

 

چون بزرگان علمی و شواخص علوم عقلی را داعیه‌ی خودنمایی و نام‌آوری نبوده و برای اصل دنیا اعتباری قائل نبودند، چه رسد به کسب نام و آوازه، آن هم از راه تألیف و تصنیف، و از سوی دیگر جز در موارد لزوم هرگز بدین مهم مبادرت نمی‌کردند، لذا بیشتر آنان یا بنا بر اصل، دست به تألیف نزده‌اند و یا در همان موارد حاجت، اقدام به پرداختن و تحریر رساله یا کتابی کرده‌اند، و بر خلاف متظاهران به علم و حکمت یا عرفان امروزین که نخست جاهلانه کتابی نوشته و چاپ می‌کنند، آن‌گاه اگر درد تعلم دانشی در آن‌ها پدید آید ـ که اکثر هم صاحب دردی نیستند ـ در مقام کسب علم و یادگیری بر آمده، و به اهل فن مراجعه می‌کنند، به هر وجه آن نام‌برداران هرگز بدین شیوه‌های خودنمایی و تظاهر به علم، مبادرت نمی‌کردند، و شادروان ملامحمد هیده‌جی نیز یکی از این شواخص بود، و به همین جهت جز دانشنامه تألیف مستقلی نداشت و چون به قول شیخ شبستری مردم شعرجو شدند، حکماء و علماء نیز شعرگو گردیدند، و ملامحمد هیده‌جی هم موضوع دانشنامهی خود را به زبان نظم بیان کرد، ولی تعلیقات این حکیم بزرگ بر شرح منظومه‌ی منطق و حکمت سبزواری، فیلسوف بزرگ قرن سیزدهم هجری قمری، یکی از موجزترین تعلیقات و بهترین آن‌ها است، که پس از وی دیگران هم به دنبال او رفته‌اند.»

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد علی هیدجی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون حکیم ملا محمد هیدجی, شناختنامه حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح دیوان حکیم ملا محمد علی هیدجی, حسین محمدزاده صدیق از حکیم محمد علی هیدجی میگوید, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون, شناختنامه ملا محمد علی هیدجی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, ,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی