تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هیدجی باره سینده گؤرۆشلر و نظرلر - 4
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : گؤرۆشلر و نظرلر, | بازدید : 756

11 ـ محمدرضا کریمی9

1382 ـ نجی ایلده دیوان ترکی حکیم هیده‌جی کیتابېنې نشر ائدیب و اۏنا گئنیش مقدمه یازان آقای محمدرضا کریمی دئییر:

« شاعیر جامعه‌نین بۆتۆن ضعف‌لرینی شاهدان توتدو، پیس عمللی عالیملره قده‌ر، درویشلردن، عامی خالقا کیمی تنقید ائده‌رک، اۏنلارېن تنبللیک و بی‌عارچېلېقدا اۏلدوقلارېنې افشا ائدیر و هامېدان باشدا شاها ساری چېغېرېر:

اگر شاه را عار بودی کمی،

نه جستی تن‌آسانی و خرمی.

 

اۏ بیری صنیف‌‌لری‌ده بئله افشا ائدیر:

ز آیین یزدان فروشسته دست،

زن و مرد، پیر و جوان هر که هست.

در این روزگاری که من آمدم،

چه بد روزگار است، آمد بدم.

نه یک رهنمایی است آید به کار،

نه دانشوری کارد از پای خار.

نه یک پیر راهی که پیری کند،

ز افتادگان دستگیری کند،

شبانی ندارد مگر این رمه؟

جهانی است بر کام گرگان همه.

 

شاعیر، ظۆلمۆن حؤکم سۆردۆڲۆن افشا ائده‌رک، خالقا اۆره‌ک وئریر. اۏ خالقین بۏینونداکی آغېر ظۆلمدن خبرداردېر و اۏنلاردا، ظالیم ایسته‌ر ـ ایسته‌مز عمل‌لری‌نین جزاسېنا یئتیشمه‌لرینه اومود یارادېر:

ستم را کم و بیش آسان مگیر،

ستمگر ندارد زکیفر گریز.

 

شاعیر اؤز احوالاتېندان‌دا یازېر. آنجاق جامعه‌نین دۆشۆنه‌جکلی صنیف‌لرین اجتماعی دورومونو آچېقلاماق اۏنون اساس ایشی‌دیر. شاعیر قصرده اۏتوروب هرزه اۆره‌کلر اۆچۆن شعر قۏشمور، اۏنون شاعیرلیڲی‌ده دردیندیر. اۏ، زامانېن سیاسی اولایلارېندا اشتراک ائدیر. هریانی گزیر ـ دۏلانېر و اجتماعی دردلری آختارېب تاپېر:

یئر قالمادې کی گئتمه‌ییب، اۏردا دوتوم سراغ،

بیرکس تاپېم مگر کی ائده دردیمه علاج.

 

ایران، شاعیر اۆچۆن بیر دار قفس‌دیر و تهران بیر دوستاق:

منه ایران بو فضاسیله دؤنۆب قفسه،

منه تهران بو صفاسیله دؤنۆب زیندانه.

 

حکیم هیده‌جی بیر فیلسوف شاعیر و دۆشۆنجه‌لی مسلمان و روحانی‌دیر. اۏ همیشه اسلام و مسلمان‌لارېن عزت و احترامېنې گؤرۆب و اسلامی امتین بیر پارچا همتینی ایسته‌ییر:

بر آنم که این خار را از میان،

کند همت پاک اسلامیان.

 

و آیرې بیر یئرده اجتماعی دردلر الیندن و مظلوملارېن دیوانېنې آلماق اۆچۆن امام زمان (عج) دان کؤمک ایستیر:

آز قالېب الدن گئده آیین و دین،

شرع ضعیف اۏلدو، قۏی کۆفر و کین.

آچ الینی حضرت حقه ولی،

قۏیما اۏلا شرعه اوزون کۆفر الی.

آل اله داد آلماغما کیم تیشه‌سین،

قاز یئر اؤزۆندن بولارېن ریشه‌سین.

 

شاعیر فقیرلرله غنی آراسېندا اۏلان ضدیت‌‌لره اشاره ائدیر. فقیرلری صبره چاغېردېغې حالدا، اۏنلاردان اؤز حق‌‌لرینی غنی‌لردن آلماغا چاغېرېر و طنزله بئله سؤیلۆر:

یاخشې اۏلسایدې فقر، پس تارې،

نییه اؤز آدېنې قۏیوبدور غنی؟

 

بو فقیر و غنی آراسېنداکی داعوادا، فقیرلر جبهه‌سیندن حمایت ائده‌رک، ظالیم‌‌لرین، اربابلارېن، تاجیرلرین دۆشمنی‌دیر:

تاجر بدنفس خوش ظاهیر پیمبردن اوتان،

بسدیر ای نامرد تنزیل و ربادن ال گؤتۆر.

 

آنجاق حکیم فقیرانه بیر یاشایېشې و آزاده‌لیڲی، مال و منصب‌دن یوخارې توتوب، اؤزۆ بئله سؤیلۆر:

جهاندا ایسته‌مه‌دیم جاه و منصب و مالی.

 

حکیم هیده‌جی عالی مقام بیر عالیم، درین دۆشۆنجه‌لی بیر حکیم و تایسېز بیر شاعیردیر. اۏ باشېنې قاتماق اۆچۆن شعر سؤیله‌میر، فیکرینی کؤهنه موضوعلارلا قارېشدېرمېر، اۏ، یئنی مضمون آختارېر. چئشیدلی پروبلئم‌لر طرح ائدیب و اؤز ایشینده یئنی بیر جېغېرلار آچېر.

مختلف فلسفه‌لر، طریقت‌لر، مذهبی افسانه‌لر و اۏسطوره‌لر‌ اۏنون گئنیش معلوماتې دایره‌سینده یئر توتور. کؤنلۆ فولکلوریک ناغېل‌لارلا دۏلودور. شعرلرینده یئری گلدیکده هر بیر شئیدن اؤز یئرینده استفاده ائدیر.

هیده‌جی خالقی و اینسانې اخلاق و رفتارلار ایله بزه‌مک اۆچۆن چالېشېر؛ پاخېللېق، گؤزۆدارلېق، طاماه، اؤزۆنۆ بڲه‌نمک اۏنون شعرلرینده پیسله‌نیر.

شعرلرینده اینسانې خصلت‌لری، انیسانلېق اؤزه‌للیک‌لرینی، عزت نفس، اۆره‌کلی اۏلماق، روحون بؤیۆکلۆڲۆ آچېقالانېر. اۏ خالقی آزاده اۏلماغا، رذالت‌لردن کسمه‌یه، فضیلت‌لره یاپېشماغا چاغېرېر:

جوانمرد اگر خون خورد بی‌گمان،

به از نان خوان فرومایگان.

 منه دیده بر بخشش خان و بیگ،

گهی هست و گه نیست ای کم ز سگ.

هنر، مرد را می‌کند ارجمند،

تو بر بی‌هنر هیچ ارجی مبند.

که پرهیز خوب است و داد و دهش،

دروغ و فریب و ستم نیست خوش.

 

حکیم هیده‌جی حکمت و فلسفه اهلی اۏلاراق، شعردن فلسفی دؤشۆنجه‌لری خالقا چاتدېرماق اۆچۆن یارارلانېر. و بو گۆن بیز اۏنو ایران و آذربایجانېن یؤزلرجه شؤهرتلی شاعیرلری آراسېندا شعری‌نین و سؤزۆنۆن محکم و قالارقې اۏلدوغو اۆچۆن اۆستۆن شاعیرلریمیزده‌ن تانېرېق.

اۏ[نون] هر اۆچ دیله یئترلی احاطه‌سی اۏلوب و شعرلرینده هئچ بیر بیت یا میصرعینه ایراد توتماق اۏلماز. اۏنون سؤزۆ، کلامې‌نېن محکم‌لیڲی و آخېجې‌لېغې اینسانې حئیرته سالېر؛ ایندی فلسفی دۆشۆنجه‌لرین آچېقلامادا گۆجۆنۆ گؤردۆکده، اۏنون قارشېسېندا دیزه‌ چؤکۆرۆک. دۏغرودان حکیم هیده‌جی لاپ چتین و دۏلاشېق فلسفی موضوعلارې ائله ساده و روان دیل ایله یازېر کی داها اۏندان ساده یازماق مۆمکۆن ده‌ڲیل. خالق دیلینده‌ن اۏ قده‌ر یاخشې و گؤزه‌ل یارارلانېر کی بو جهت‌دن تکجه اۏستاد شهریارلا توتوشدورماق اۏلار.

 

حکیم هیده‌جی‌نین بۆتۆن اثرلرینده آنایوردونا باغلې‌لیغې گؤز اؤنۆنده جانلانېر. هر صحیفه‌نی آچدېقدا هیده‌ج شهرینی، عالیمین آنایوردونو تعریفله‌مکله اۆز ـ اۆزه گلیریک:

مرا جایگه صفحه‌ی هیده‌ج است،

که بر نو عروس صفا هودج است.

 

تۆرکۆ اثرلرینده، هیده‌جه گؤوه‌نیر، فارسی اثرلرینده دئییر:

صفای صفحه‌ی شیراز گرچه مشهور است،

هوای هیده‌ج ما نیست کمتر از شیراز.

 

دۏغرودور، ادبیاتېمېزدا شیراز حافظ و سعدی ایله شؤهرت قازانمېش، فردوسی آدې توس آدېلا بیرگه گلیر، خیام نیشابورا باغلې‌دېر، صائب تبریزله معروف اۏلموش. بیزیم حکیم ده قاباقلاردا« مغنی» تخلّوص ائدیرمیش سه، ایندی اؤزۆنۆ هیده‌جی آدلاندېرېر و هیده‌جی شیرازدان آلچاق بیلمه‌ییر:

اۏلار کی وصف ائله‌ییبلر صفادا شیرازی،

منه گۆمان یۏخو ترجیح هیده‌جه شیراز.

(10/9-2)

 

شاعیر آنایوردونا باغلې‌دېر. اۏنون گؤزه‌ل باغلارېنې، اوجا داغلارېنې گزیب دۏلانېب، سۏیوق سولارېندان ایچیب، تمیز ـ دورو هاواسېندا نفس چکیب و بو گؤزه‌للیک‌لری هئچ زامان اۏنودا بیلمه‌ییب، شاعیر اۏ قده‌ر هیده‌جه باغلې‌دېر کی غۆربته چېخدېقدا اؤز شهری‌نین ویرانه‌لرینی ده حتی باشکند اۏلان تهرانا ترجیح وئریر.

حکیم هیده‌جی اؤز آنادیلینه دریندن حؤرمت بسله‌ییب، بۆتۆن اثرلرینده یئری گلدیکده سؤزۆنۆ کسیب و تۆرکجه مثال یا حیکایه گتیرمکله اؤز باغلې‌لیغېنې و حؤرمتینی آنا دیلینه گؤسته‌ریر. دانشنامه اثرینی، حکیم هیده‌جی‌نین فلسفی و حکمت اثری اۏلاراق فارسېجا یازمېشدېر، اما اۏنون نئچه‌ـ نئچه یئرینده کلامېنې قطع ائدیب تۆرکجه‌یه باشلامېشدېر. بیر یئرده دئییر:

چه پیچیده‌ای بر زبان دری،

نه آخر تو از مردم ابهری؟

همه خوب رویند و ترکی زبان،

ز فردوس، آن خطه دارد نشان...

 

بو حالت تکجه شعرده یۏخ بلکه رساله‌ی دخانیه اثرینده سیاسی و تاریخی حادثه‌لره تۏخونان اثرینده‌ده عالمین آنایوردونا، آنا دیلینه و اؤز خالقېنا علاقه‌سینی گؤرۆرۆک. یئر به یئر تۆرکجه مثاللار گتیریر، حیکایه‌لر سؤیلۆر، بلکه اۆره‌ک سؤزۆنۆ اۏخوجولارېنا یئتیرسین.

‌هیده‌جی‌ آذربایجان تۆرک دیلی و ادبیاتې‌نېن گؤره‌کملی سیمالارېندان بیری اۏلاراق بیز اۏنون حاقېندا گرگین آراشدېرمالار آپارماق اۆچۆن حقلی اۏلوروق. دۏغرودان دۏغروسونا 13 اونجو یۆز ایلده بۆتۆن آذربایجان تۏرپاقلارېندا و ادبیاتېندا حکیم هیده‌جی‌دن بؤیۆک بیر عالیمیمیز یۏخدور. اۏلسون کی یاخېن گله‌جکده اۏنون مکمل اثرلری الده ائدیلیب چاپ اۏلسون و درین فلسفی، سیاسی و علمی گؤرۆشلری خالقیمیزین الینه چاتسېن و خالقیمیز اۏنون اثرلری‌نین اېشېغېندا آیدېن گله‌جگه آددېملاسېن. »

 

12 ـ علی اکبر ولایتی10

علی‌اکبر ولایتی 1385ـ نجی ایلده رساله‌ی دخانیه‌‌نین ایکینجی چاپېنې نشر ائتمه‌ڲه موفق اۏلموشدور. اۏ، بو نشره یازدېغې مقدمه‌ده دئییر:

« حکیم متألّه حاج ‌ملامحمد هیده‌جی از سالکان شریعت محمدی و جستجوگران طریقت علوی و از تلامیذ حکیم بزرگ متأخّر میرزا ابوالحسن جلوه بود که در کمال زهد و تقوی در مدرسه‌ی منیریه جنب مرقد مطهر سیدناصرالدین در جنوب محله‌ی پاچنار تهران در کمال زهد و ورع زندگی می‌کرد و در وادی علم و عرفان به مراتب بالایی رسید. بهترین اثر به جا ماندنی آن بزرگوار، تعلیقیه بر اثر عظیم حکمی منظومهی مرحوم حاج ملاهادی سبزواری است که در عین ایجاز و اختصار یکی از جامع‌ترین تعلیقات است.

در مکتب پر فیض مرحوم هیده‌جی، تعدادی از بزرگان معاصر فلسفه و عرفان پرورش یافتند که ستارگان درخشان آسمان معرفت سرزمین ما بودند. علمای صاحب نامی چون مرحوم شعرانی، میرزا احمد آشتیانی، میرزا مهدی آشتیانی، میرزا محمدتقی عاملی و آخوندملاعلی‌همدانی و ... دست‌پروردگان آن بزرگوار بودند.

لیکن شخصیت آن بزرگ‌مرد در سیر و سلوک عرفانی، زهد سلمان گونه و غور و تفحّص، در عمیق‌ترین مباحث معرفتی مکتب اسلام و اهل بیت(ع) خلاصه نمی‌شود. بلکه ایشان از امور اجتماعی، سیاسی، تاریخی و ملی ملت بزرگ ایران نیز غافل نبود.

پرداختن به ماجرای تنباکو توسط مرحوم هیده‌جی نشان می‌دهد که بزرگان اسلام و ایران علی‌رغم زهد و بی‌اعتنایی‌شان نسبت به دنیا و سیر و سلوکشان در وادی عرفان، نسبت به سرنوشت مسلمانان بی‌اعتنا نبودند و دفاع از سرزمین اسلام و منافع مسلمانان و استقلال کشورهای اسلامی را وظیفه‌ی خویش می‌دانستند.

مطالعه‌ی متن کتاب به ذهن انسان تداعی می‌کند که یک سیاستمدار آشنا به سیاست‌های ایران و جهان و نقش استعمار در اعمال سلطه به کشورهای اسلامی، آن را نوشته است. »

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد علی هیدجی بر اساس پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد علی هیدجی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون حکیم ملا محمد هیدجی, شناختنامه حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح دیوان حکیم ملا محمد علی هیدجی, حسین محمدزاده صدیق از حکیم محمد علی هیدجی میگوید, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی