تبلیغات اینترنتیclose
حکیم ملا محمد علی هید‌جی‌نین یاشاییشی - 1
حکیم ملامحمدعلی هیدجی درپژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح افکار، احوال و آثار ملا محمد علی هیدجی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : حکیم هیدجی نین یاشاییشی, | بازدید : 539

1 ـ هیده‌جی‌نین یازدیغی اؤز کئچمیشی

حکیم ملامحمد هیده‌جی یازدیغی و نشر ائتدیگی شرح منظومه کیتابی‌نین سونوندا، اؤز کئچمیشینی قیسا اولاراق بئله یازمیشدیر:

« باری من بنده حاجی ملامحمد پسر حاج معصومعلی هیده‌جی، آغاز شباب در مدرسه‌ی واقعه در قریه‌ی مزبوره و چندگاهی در دارالسلطنه‌ی قزوین به آموختن علوم رسمیه مانند نحو و صرف و منطق و معانی و بیان اشتغال داشته[ام.]، از آن پس در دارالخلافه‌ی تهران از بهشتی روان جناب آقای آقا میرزا حسین سبزواری، که از سرآمد شاگردان دانشور یگانه و آموزگار فرزانه حاج ملاهادی سبزواری ـ علیهما رحمة الله الباری ـ بود، بهری از علوم کلامیه و رسوم ریاضیه استفاضه نموده، در محضر حکیم بارع، و متأله شامخ، آقامیرزا ابوالحسن متخلص به جلوه ـ قدّس سره ـ اخذ معارف حقه و تحصیل فنون حکمیه کرده و سایر علوم را از فقه و اصول و حدیث از هر کدام به لیاقت و مناسبت استعداد از مظان خود استفاده نموده[ام.] مدت بیست و پنج سال است در مدرسه‌ی منیریه واقعه در جنب معصوم‌زاده سید ناصرالدین به عنوان تدریس معقول، به درس و بحث با طلاب مشغولم، الفتی با مردم و کلفتی با کس ندارم. شعر:

من مونسی گزیده‌ام از بهر خود مرا،

یک لحظه بر مفارقتش صبر و تاب نیست.

خوش‌رو و نغزگو، ادب‌آموزِ نکته‌دان،

هرگز نیاورد سخنی کان صواب نیست.

گوینده بی‌زبان و سراینده بی‌صدا،

رأیش به قیل و قال و سؤال و جواب نیست.

بی‌هیچ کلفتی نبود الفتی، ولی،

زین دوست زحمتی به‌ من از هیچ باب نیست.

قلیان نمی‌‌کشد، نخورد چای و حاجتش،

بر فرش، متکّا و طعام و شراب نیست.

بیهوده خواهشی نکند، خشم ناورد،

چون دید بر مراد خودش کامیاب نیست.

این همدم عزیز که شد وصف او بیان،

هر کس شنید، گفت که این جز کتاب نیست.

آنان که عاقلند، ملامت نمی‌کنندـ

برمن، مگر کسی که سرش در حساب نیست.

وز صحبت خسان که عذابی است بس الیم،

کو آن ستوده جان که دلش در عذاب نیست.

 

جز حج بیت الله الحرام و زیارت مشاهد مشرفه‌ی ائمه‌ی انام ـ علیهم السلام ـ به جایی مسافرت نکرده [ام.] بعد از فوت والد مرحوم، علایق خود را از ارث پدری، از ملک و مواشی و اثاث البیت به برادران بخشیده، خود را به کنار کشیدم، هیرسایی گزیدم، نه از روی علتی که در خلقت داشته باشم، بلکه از راهی که بیرون از دستور شرع نبوی ـ صلی اله علیه و آله ـ نبوده [است.]  لَقَدْ قَنَعَتْ هِمَّتِی بِالْخُمُولِ وَ صَدَّتْ عَنْ الرُّتْبَةِ الْعَالِیَّةِ فَوَ اللهِ مَا جَهِلَتْ طَیْبَ الْعُلَی وَلکِنَّها تُؤثِّرُ الْعَافِیَة.1

همانا من از این جهان فراخ،

قناعت نمودم به این تنگ کاخ.

به خود خانمانی نیاراستم،

تن آسایی خویش را خواستم.

بریدم ز پیوند خویش و تبار،

نه بگزیدم از بهر خود جفت یار.

ز بیگانگان روی برکاشتم،

به دل آرزوی دگر داشتم.

 

از مؤلفات و منشآت، آن‌چه مرغوب طلاب واقع شده است، تعلیقه بر منظومه‌ی حاجی سبزواری علیه رحمة الباری، در منطق و حکمت، و مجموعه که مشتمل است به نظم و نثر پارسی و ترکی و عربی، در حکمت و اخلاق و امثال و حکایات و مطایبات و غیرها... این بی‌بضاعت بسیار مدتی است که از معاشرت ملول و در زاویه‌ی خمول به حال خود مشغولم:

به پاکی دل پیران پارسا سوگند،

که من به‌ جاه و جلال جهان نیم در بند.

من از تمام جهانم به گوشه‌ای خوشنود،

من از تمام جهانم به توشه‌ای خورسند.

ز مال و مکنت دنیا نگاه پوشیدم،

چه از نخست چنین داد پیر راهم پند.

که:«ـ ای جوان ز جمال جهان فریب مخور،

دل از محبت این پیره زال باید کند.

منه به مال و به فرزند دل، نبخشد سود،

تو را به روز قیامت نه مال و نه فرزند.

بدان که عزت جان است با قناعت جفت،

چنان که ذلت آن است با طمع پیوند.

قسم به کیش مسیحا که هیده‌جی زین پس،

به پای خود نگذارد کسی گذارد بند! »

 

2 ـ دوغومو

حکیم آخوند ملامحمد هیده‌جی، هیجری 1270ـ نجی ایلده دونیایا گؤز آچمیشدیر.

بعضی آراشدیریجیلار اونون دوغومو تاریخی مسأله‌سینی بوروشوق حالا گتیریرلر. میثال اوچون، غلامحسین رضانژاد دانشنامهده گلن آشاغیداکی بئیته:

ندیدی چه‌سان شد در این روزگار،

گرفتار کردار خود، شهریار؟

 

استناد ائده‌رک«در این روزگار» ترکیبندن «در این سال» معناسینی چیخاریر و 1312هـ . یعنی ناصرالدین شاهین مقتول اولماسی ایلده، هیده‌جی‌نی 50 یاشیندا ظن ائدیر!2 حال بو کی، او 1310 هـ . ایلینده یازدیغی رساله‌ی دخانیه اثرینده اؤزو صراحتله 40 یاشیندا اولماسینا تأکید ائدیر.3

یعنی قطعیاً دئمه‌لییک کی او 1270ﻫ. ق. ایلینده هیده‌جده (هییه کندینده) دونیایا گلمیشدیر. همین تاریخی، تاریخ عرفا و حکمای زنجان کیتابی‌نین مؤلفی و محمدرضاکریمی‌ده قبول ائدیرلر.

 

3 ـ هیده‌ج

آذربایجانین خمسه ولایتینه باغلی ابهر چایی کندلریندن ساییلان و ایندی بیر شهر کیمی اداره ائدیلن و زنگانین 60 کیلومترلیگینده یئرلشن "هیده‌ج" فورماسیندا یازیلان کندین اصیل تورکجه آدی «هییه» Hiyə دیر. بو سؤزجوگون کؤکو هیی hiy دیر، اونون معناسی ایسه: قاباریلمیش، گؤزه گلن، گؤرونن، برجسته و بو کیمی آنلاملاردیر. اؤلکه‌میز و قونشو اؤلکه‌لرین تورک‌نشین بؤلگه‌لرینده بو آددا کندلره چوخ راست گلیریک. ایراندا اونو هییَجHiyəc ، هییَقHiyəq ، هیده‌ج Hidəc و گاهدا اصیل فورمایا یاخین اولاراق هییه Hiyəیازمیشلار.

حکیم هیده‌جی دوغولدوغو کنده، اثرلری‌نین مختلیف یئرلرینده اشاره ائدیر، اورانین صفالی طبیعتی و خلقی‌نین گؤزه‌ل خوی و عادتلریندن افتخار حسی ایله یاد ائدیر:

اولار کی وصف ائله‌ییبلر صفادا شیرازی،

منه گومان یوخو ترجیح هیده‌جه شیراز.

(10/9-2)

***

های! خمسه‌نین اول سویوق سولاری،

وه! هیده‌جین اول سرین هاواسی!

(33/1-6)

***

فغان کی حسرتی قالدی اوره‌کده هیده‌جین، اول،

سویوق بولاقلاری، باشی دومانلی داغلاری!

(14/26-2)

***

تیکیلدی چیگنیمه هیده‌جده داغلاغان آغاجی،

(10/7-1)

***

آسیلدی بؤرکومه هیده‌جده مؤهره، بو ایام.

(18/8-1)

***

مولدم بود هیده‌ج، بخت سست و طالع کج،

گاه ساکن تهران، گه مقیم قزوینم!

 

4 ـ آتاسی

هیده‌جی یازدیغی اؤز کئچمیشینده اؤز آدینی محمد، لقبینی ملاّ، آتاسینی ایسه ملامعصومعلی معرفی ائدیر. گؤرونور کی اونون آتاسی روحانی و دین عالیمی اولموشدور. بیر چوخ قایناقلاردا اونو حاج ملا معصومعلی آدلاندیریرلار. بورادان اونون مکّه‌یه مشرف اولماسی دا آیدینلاشیر.

 

5 ـ آدی، لقبی و تخلّصو

حکیم هیده‌جی اؤزونو محمد آدلاندیریر. یازیلی قایناقلاردا، محمدعلی ده یازیلیر و حاجی آخوند هیده‌جی، ملامحمد هیده‌جی، حکیم هیده‌جی لقبلری ایله تانینیر. حاجی لقبی، اونون مکه‌یه مشرف اولماسی و «حکیم» لقبی فلسفه و حکمت ایله اوغراشدیغینا اشاره‌دیر.

ملامعصومعلی اوغلو هیده‌جلی ملامحمد گنجلیک دؤوروندن شعر یازماغا ماراق گؤسترمیشدیر. گنجلیگینده مغنّی تخلص ائدیرمیش:

مغنیّا! دل، به توبه و پند،

ز مطرب و می نمی‌توان کند!

 

سونرالار تخلّصونو « هیده‌جی» و «هیده‌جلی»یه چئویرمیشدیر:

خدا بیلیر کی محبت یولوندا هیده‌جلی،

بئلی بوکولدو، قوجالدی، آغاردی ساققالی!

(11/33-2)

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه ملا محمد علی هیدهجی, پژوهشهای دکتر صدیق درباره ملا محمد علی هیدجی,تحقیقات حسین محمدزاده صدیق پیرامون حکیم ملا محمد هیدجی, شناختنامه حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت حسین محمدزاده صدیق,دکتر حسین محمدزاده صدیق مصحح دیوان حکیم ملا محمد علی هیدجی, حسین محمدزاده صدیق از حکیم محمد علی هیدجی میگوید, حکیم ملا محمد علی هیدجی به روایت دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون, حسین دوزگون,
ارسال در تاريخ جمعه 14 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی